საქართველოში სხვადასხვა ეპოქის კულტურული ძეგლების სიმრავლით გამორჩეულია თელავი. აქ ნახავთ ბრინჯაოს ხანის ნამოსახლარებს, შუა საუკუნეების, უდიდესი კულტურული მნიშვნელობის მქონე ტაძრებს, სასახლეებისა და ციხესიმაგრეების ნანგრევებს, რომლებიც მრავალი საინტერესო ისტორიისა და გმირობის მომსწრენი არიან. თელავის ისტორიული მუზეუმი და მეფის სასახლე-„ბატონის ციხის“ არქიტექტურული კომპლექსი დღემდე შემორჩენილი სამეფო სასახლეა საქართველოში. კომპლექსი, თავისი არქიტექტურულ-ისტორიული მახასიათებლებით კულტურული მემკვიდრეობის უმნიშვნელოვანეს ძეგლს წარმოადგენს. მუზეუმში ასევე დაცულია: ნუმიზმატიკური მასალა, ადრეფეოდალური ხანის სარკოფაგი, გვიანი შუა საუკუნეების აბჯარი, მე-17-19 საუკუნეების სპილენძის საოჯახო ნივთების, საბრძოლო იარაღისა, ხევსურული სამოსელის კოლექციები, ფარდაგების მდიდარი კოლექციები, ხელნაწერები, მეფე ერეკლეს სტამბაში დაბეჭდილი წიგნები, სახვითი ხელოვნების საინტერესო ნიმუშები.,,ბატონის ციხედ” ცნობილი სასახლე კახეთის მეფეთა რეზიდენცია იყო. სასახლის კარის ეკლესია, აღმოსავლეთის კარი და აბანო არჩილ მეფის დროსაა აგებული. XVIII საუკუნის მეორე ნახევარში კი ერეკლე მეორემ სასახლეს დიდი გალავანი შემოავლო, რომლის სიმაღლე ხუთ მეტრს აღწევს. მემატიანე პაპუნა ორბელიანის გადმოცემით, ერეკლე მეფეს თელავის გალავნის მშენებლობა დაუსრულებია 1753 წელს. აქ ერეკლე მეორემ საკუთარი სასახლე ააგო, რომელიც ისპაჰანში ირანის შაჰის სასახლის მცირე ასლს წარმოადგენს . მანვე ააშენა აქ სასულიერო სემინარია, რის წყალობითაც თელავი განათლების მნიშვნელოვანი კერა გახდა. 1979-83 წლებში ჩატარებული რესტავრაციის შედეგად თავდაპირველ სახესთან მიახლოებული ვარიანტით აღდგა კახთ მეფეთა სასახლე და გადაიქცა მემორიალურ ძეგლად. ასევე აღდგა ,,ბატონის ციხის~ ტერიტორიაზე არსებული სხვა ძეგლებიც. აღმოსავლეთის კარიბჭე – XVII საუკუნეიგი ორსართულიანია. პირველი სართული ისრისებრი გადახურვის კამაროვან ჭიშკარია, მეორე სართული საყარაულო კოშკი, რომელიც წარმოადგენს კვადრატულ ოთახს ბუხრით და აივნებით.ორივე სართული ერთმანეთს ჩრდილოეთით მიშენებული აგურის კიბით უკავშირდება.
დასავლეთის ჭიშკარი ტიპიურია თავისი ,,ირანული~ მოტივებით. იგი ორსართულიანია, ქვედა სართულში ფართო გასასვლელია. გვერდით დაყოლებულია კიბეები მეორე სართულზე ასასვლელად.
ძეგლმა ჩვენამდე თავდაპირველი სახით ვერ მოაღწია, რაც გამოიწვია სამი საუკუნის განმავლობაში სხვადასხვა დანიშნულებისათვის მისმა გამოყენებამ.
სასახლე აგურითაა ნაშენი. ძველი ანაზომების მიხედვით იგი ორნაწილიანი ყოფილა და მის ბირთვს წარმოადგენდა სწორკუთხა, წაგრძელებული ფორმის დიდი სატახტო დარბაზი, რომელსაც სამი მხრიდან ერთიანი დერეფანი შემოუყვებოდა. დერეფნის კუთხეებში მცირე კვადრატული ოთახები იყო განლაგებული. ერთ-ერთ მათგანში დაიბადა და გარადაიცვალა ერეკლე II.
ექვთიმე თაყაიშვილის ცნობით, ერეკლე მეორის კარის ეკლესია აშენებულია 1758 წელს. იგი ,,ბატონის ციხის~ ჩრდილო-აღმოსავლეთის კუთხეში დგას. ეკლესია აგურითაა ნაგები, ოთხკუთხედია და დარბაზულ, ერთნავიან შენობათა ტიპს განეკუთვნება.
ეკლესია არა მარტო საკულტო, არამედ თავდაცვითი ნაგებობაც იყო. გარე კედლებში განლაგებულია სათოფეები.
სხვადასხვა წყაროებში იგი ღვთისმშობლის მიძინების სახელით მოიხსენიება.
სასახლის შიდა ეზოს სამხრეთ-დასავლეთ კუთხეში დგას აბანო. მას ,,ერეკლეს აბანოს~ ეძახიან, თუმცა ზოგიერთი მკვლევარის აზრით აბანო არჩილ მეფის მიერ არის აგებული და ამაში მისი არქიტეტურაც გვარწმუნებს.
აბანოდან შემორჩენილია მხოლოდ კვადრატული საბანაო ოთახი აუზით და ცხელი წყლის ცისტერნა, რომლის იატაკქვეშ მოწყობილია ღუმელი.
,,ბატონის ციხის კომპლექსშია ქვიტკირით აგებული დახურული გვირაბი, საიდანაც მოწყობილი იყო წყაროსთან ჩასასვლელი კიბე. იგი ციხის ჩრდილო-დასავლეთის სექტორშია აგებული.
ციხე-გალავნის გარეთ, სამხრეთ-აღმოსავლეთისაკენ ათიოდე მეტრის დაშორებით, ცალკე დგას ქვიტკირის დიდი მრგვალი ბურჯი, იგი 1766 წელს დარეჯან დედოფლის მოთავეობით აშენდა და გამოიყენებოდა როგორც საზარბაზნე ბურჯი.
გადარჩენილია თავად ერეკლეს სასახლეც თელავში და დღეს იქ მუზეუმია. მისი შენება მე-17 საუკუნის ბოლოს ჯერ კიდევ მეფე არჩილმა დაიწყო. მუზეუმის დირექტორი გურამ ურჩუხიშვილი ამბობს, რომ სასახლე ბევრჯერ გადაკეთდა. ყველა მეფე მას თავისი შეხედულებისამებრ ცვლიდა. ბოლოს მშენებლობა ერეკლე მეორემ დაასრულა:„ერეკლე მეორემ ეს სასახლე (არქიტექტურის ძირითადად აღმოსავლური სტილი) თითქმის ციტადელად აქცია. ჩვენ გვაქვს ბოლო ნახატი, ევროპელი მოგზაურის, რომელსაც ბატონის ციხის მთლიანი ესკიზი აქვს გაკეთებული და მათ შორის იმ მშენებლობების, რომელიც ციხის შიგნითაა. სასახლე ამ სახით, როგორც ახლა არის რესტავრირებული, იმ ნახატში მოცემული არ იყო. მოცემული არის ორსართულიანი, გოდოლების რაღაც კრებული, ციტადელი. ეს ბუნებრივია, მაშინ შემოსევების საშიშროება იყო და ერეკლე მეორემ როგორც ციხესიმაგრე, ისეთი გახადა თავისი სასახლე“.