აშშ-სა და ირანს შორის სამხედრო დაპირისპირების განახლების საფრთხე კვლავ არსებობს, თუმცა ორივე მხარე დიპლომატიური შეთანხმების შესაძლებლობაზეც საუბრობს. ირანის საგარეო საქმეთა მინისტრი აბას არაღჩი ვაშინგტონს ომის ყველა ფრონტზე დასრულებისკენ მოუწოდებს და წინააღმდეგ შემთხვევაში მკაცრი სამხედრო პასუხით ემუქრება. აშშ-ის პრეზიდენტი დონალდ ტრამპი კი აცხადებს, რომ ირანის წინააღმდეგ ახალი დარტყმები ნაკლებად სავარაუდოა, თუ თეირანი ბირთვულ პროგრამასთან დაკავშირებით შეთანხმებას დათანხმდება და ჰორმუზის სრუტეს გახსნის.
ურთიერთგამომრიცხავი განცხადებები 8 ნოემბერს, აშშ-ში გამართული შუალედური არჩევნებიდან რამდენიმე დღეში გაკეთდა. ამ არჩევნებში რესპუბლიკელების მარცხმა ვაშინგტონში პოლიტიკური ვითარება შეცვალა, რასაც თეირანშიც განსაკუთრებული ყურადღებით აკვირდებიან.
ირანის საგარეო საქმეთა მინისტრმა აბას არაღჩიმ სოციალურ ქსელ X-ში დაწერა, რომ ამერიკელმა ამომრჩევლებმა საკუთარი არჩევანი უკვე გააკეთეს და ახლა გადაწყვეტილების მიღების დრო თეთრი სახლისთვის დადგა.
მისი განცხადებით, ირანის მიერ შეთავაზებული ორდღიანი გეგმა კვლავ ძალაშია. თეირანი მზად არის, შესაბამისი პირობების შესრულების შემთხვევაში ჰორმუზის სრუტის გახსნისა და სამშვიდობო პროცესის განახლებისკენ გადადგას ნაბიჯები.
თუმცა არაღჩიმ ვაშინგტონი გააფრთხილა, რომ სამხედრო მოქმედებების გაგრძელების შემთხვევაში ირანის შეიარაღებული ძალები საპასუხო დარტყმებისთვის მზად არიან.
ირანის მოთხოვნებს შორისაა სამხედრო მოქმედებების დასრულება ყველა ფრონტზე, მათ შორის რეგიონში ისრაელის სამხედრო ოპერაციების შეწყვეტა, ამერიკული სანქციების შემსუბუქება და ირანის წინააღმდეგ დაწესებული საზღვაო შეზღუდვების მოხსნა.
ტრამპი: ახალი დარტყმები ნაკლებად სავარაუდოა, თუმცა მზად ვართ
ირანის საგარეო საქმეთა მინისტრის განცხადებების პარალელურად, დონალდ ტრამპმა CNN-თან ინტერვიუში აღნიშნა, რომ თეირანთან შეთანხმების მიღწევის შემთხვევაში სამხედრო ოპერაციის განახლება, დიდი ალბათობით, საჭირო აღარ გახდება.
აშშ-ის პრეზიდენტის განცხადებით, ყველაფერი დამოკიდებულია იმაზე, დათანხმდება თუ არა ირანი მყარ შეთანხმებას, რომელიც ბირთვული პროგრამისა და ჰორმუზის სრუტეში თავისუფალი ნაოსნობის საკითხებს მოიცავს.
ტრამპმა რამდენჯერმე გაიმეორა, რომ ახალი სამხედრო მოქმედებების დაწყების ალბათობას დაბლად აფასებს, თუმცა იქვე აღნიშნა, რომ საჭიროების შემთხვევაში დარტყმის ბრძანებას გასცემს.
მისი თქმით, ახლო აღმოსავლეთში სამი ამერიკული ავიამზიდია განლაგებული და სამხედრო ძალები სრულ საბრძოლო მზადყოფნაში იმყოფებიან.
აშშ-ის პრეზიდენტმა ასევე განაცხადა, რომ ირანში შესაძლო სამხედრო სამიზნეები უკვე განსაზღვრულია. მათ შორის მან ელექტროსადგურები და 38 ხიდი დაასახელა, რომელთა განადგურებაც, მისი მტკიცებით, ამერიკულ ძალებს მოკლე დროში შეუძლიათ.
ტრამპის განცხადებით, ასეთი ინფრასტრუქტურის აღდგენას შესაძლოა წლები დასჭირდეს და თავად ამ სცენარის განხორციელება არ სურს.
პრეზიდენტმა ირანის სამხედრო შესაძლებლობებზეც ისაუბრა. მისი მტკიცებით, წინა დარტყმების შედეგად თეირანის საჰაერო თავდაცვის სისტემები განადგურდა, ხოლო სარაკეტო და უპილოტო საფრენი აპარატების წარმოების შესაძლებლობები მნიშვნელოვნად შემცირდა.
ტრამპის მიერ დასახელებული მონაცემები ირანის სამხედრო პოტენციალის შესახებ დამოუკიდებლად დადასტურებული არ არის.
როგორ დაიწყო რვათვიანი ომი?
აშშ-სა და ირანს შორის დღევანდელი დაპირისპირების საფუძველი მრავალწლიანი პოლიტიკური და უსაფრთხოების უთანხმოებაა, თუმცა მიმდინარე სამხედრო კონფლიქტი 2026 წლის თებერვლის ბოლოს დაიწყო.
შეერთებულმა შტატებმა და ისრაელმა ირანის წინააღმდეგ სამხედრო ოპერაციები წამოიწყეს. ვაშინგტონი და ისრაელი საკუთარ მოქმედებებს ირანის ბირთვული და სარაკეტო პროგრამებიდან მომდინარე საფრთხეებით ასაბუთებდნენ.
თეირანმა თავდასხმები თავისი სუვერენიტეტის დარღვევად შეაფასა და საპასუხო სამხედრო მოქმედებები დაიწყო.
კონფლიქტი სწრაფად გასცდა უშუალოდ ირანის ტერიტორიას და გავლენა მოახდინა სპარსეთის ყურეში უსაფრთხოების ვითარებაზე, საერთაშორისო საზღვაო მიმოსვლასა და ენერგეტიკულ ბაზრებზე.
შემდგომ თვეებში სამხედრო დაპირისპირების ინტენსივობა რამდენჯერმე შეიცვალა. მიუხედავად ცეცხლის შეწყვეტისა და მოლაპარაკებების მცდელობებისა, საბოლოო სამშვიდობო შეთანხმება ვერ შედგა.
განსაკუთრებით რთულ საკითხად იქცა ჰორმუზის სრუტის კონტროლი, რომლის გავლითაც მსოფლიო ნავთობითა და თხევადი ბუნებრივი აირით ვაჭრობის მნიშვნელოვანი ნაწილი ხორციელდება.
რატომ არის ჰორმუზის სრუტე მთავარი სადავო საკითხი?
ჰორმუზის სრუტე სპარსეთის ყურეს ომანის ყურესა და არაბეთის ზღვასთან აკავშირებს. ეს მსოფლიოს ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი საზღვაო ენერგეტიკული მარშრუტია.
ომამდე სრუტის გავლით მსოფლიო ნავთობისა და თხევადი ბუნებრივი აირის ვაჭრობის დაახლოებით მეხუთედი გადაადგილდებოდა.
მიმდინარე კონფლიქტის დროს ირანმა სრუტეში ნაოსნობაზე შეზღუდვები დააწესა, ხოლო შეერთებულმა შტატებმა ირანის პორტების წინააღმდეგ საპასუხო საზღვაო ბლოკადა გამოიყენა.
შედეგად, რეგიონში სატანკერო მიმოსვლა გართულდა, გაიზარდა ტრანსპორტირებისა და დაზღვევის ხარჯები და გაძლიერდა საერთაშორისო ენერგეტიკული ბაზრების არასტაბილურობა.
ვაშინგტონი სრუტეში უსაფრთხო ნაოსნობის აღდგენას მოითხოვს, თეირანი კი ამ საკითხს ამერიკული სანქციების, სამხედრო მოქმედებების შეწყვეტისა და რეგიონული უსაფრთხოების გარანტიების მიღებას უკავშირებს.
რას ითხოვს ირანი და რას გულისხმობს ორდღიანი წინადადება?
ირანის მიერ წარმოდგენილი წინადადება რამდენიმე ეტაპად ჩამოყალიბდა.
სექტემბერში თეირანმა ჰორმუზის სრუტის გახსნის შვიდდღიანი გეგმა წარადგინა. მოგვიანებით ირანულმა მხარემ განაცხადა, რომ შესაბამისი შეთანხმების შემთხვევაში გეგმის განხორციელება ორ დღეშიც შეიძლებოდა.
ირანის მოთხოვნებს შორის დასახელებულია ამერიკული სანქციების მოხსნა ან შემსუბუქება, ირანული ნავთობის ექსპორტზე შეზღუდვების გაუქმება, გაყინულ ფინანსურ აქტივებთან დაკავშირებული საკითხების გადაწყვეტა, რეგიონში ამერიკული სამხედრო ყოფნის შემცირება და სამხედრო მოქმედებების დასრულება.
თეირანი ასევე მოითხოვს ჰორმუზის სრუტეში ირანისა და ომანის მიერ განსაზღვრული სანაოსნო მარშრუტების აღიარებას.
მნიშვნელოვანია, რომ არაღჩის განცხადებაში ნახსენები ორი დღე უპირობო ვადა არ არის, რომლის ამოწურვისთანავე ირანი ავტომატურად დაიწყებს სამხედრო მოქმედებებს. საუბარია ირანის შეთავაზებაზე, შეთანხმებული პირობების შესრულების შემთხვევაში სრუტის გახსნის პროცესი 48 საათში განხორციელდეს.
ვაშინგტონისთვის კი მთავარ საკითხად რჩება ირანის ბირთვული პროგრამის შეზღუდვა. ამერიკული მხარე მოითხოვს ისეთ შეთანხმებას, რომელიც თეირანის მიერ ურანის გამდიდრების შესაძლებლობებს მნიშვნელოვნად შეამცირებს.
ირანი აცხადებს, რომ მისი ბირთვული პროგრამა მშვიდობიან მიზნებს ემსახურება და ენერგეტიკისა და სამეცნიერო განვითარების საჭიროებებს უკავშირდება.
რა როლი აქვთ შუამავლებს?
კონფლიქტის დიპლომატიური გზით მოგვარებას რამდენიმე ქვეყანა ცდილობს. განსაკუთრებული როლი აქვს კატარს, რომელიც ვაშინგტონსა და თეირანს შორის არაპირდაპირი მოლაპარაკებების ერთ-ერთი მთავარი შუამავალია.
დიპლომატიურ პროცესში მონაწილეობენ რეგიონის სხვა სახელმწიფოებიც, მათ შორის პაკისტანი და ომანი.
ბოლო კვირებში ირანელი ოფიციალური პირები კატარის წარმომადგენლებთან ჰორმუზის სრუტის გახსნისა და სამშვიდობო მოლაპარაკებების განახლების შესაძლებლობას განიხილავდნენ.
8 ნოემბერს აბას არაღჩიმ განაცხადა, რომ აშშ-ის შუალედური არჩევნების შემდეგ შუამავლების გადაადგილება და დიპლომატიური კონტაქტები დროებით შენელდა.
მისი შეფასებით, ამერიკულ მხარეს არჩევნების შედეგებით შექმნილი ახალი პოლიტიკური ვითარების გააზრებისთვის დრო სჭირდება.
ამასთან, კატარმა უარყო გავრცელებული ცნობები, თითქოს მხარეებს შორის შეთანხმების მიღწევის მცდელობა საბოლოოდ ჩაიშალა.
რა პოზიცია აქვს ისრაელს და რატომ ეხება შეთანხმება მთელ რეგიონს?
ირანის მოთხოვნა ომის ყველა ფრონტზე დასრულების შესახებ მხოლოდ აშშ-სა და ირანს შორის უშუალო სამხედრო დაპირისპირებას არ მოიცავს.
თეირანი შეთანხმებას უკავშირებს ისრაელის სამხედრო მოქმედებების შეწყვეტასაც, მათ შორის ლიბანის მიმართულებით.
ისრაელი ირანის ბირთვულ და სარაკეტო შესაძლებლობებს ეროვნული უსაფრთხოების მნიშვნელოვან საფრთხედ მიიჩნევს. შესაბამისად, ისრაელის უსაფრთხოების ინტერესები ვაშინგტონისა და თეირანის მოლაპარაკებებში ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ფაქტორად რჩება.
ამ გარემოების გამო, ორმხრივი შეთანხმების მიღწევა შესაძლოა საკმარისი არ აღმოჩნდეს რეგიონში სამხედრო დაპირისპირების სრულად დასასრულებლად.
რა შეცვალა აშშ-ის შუალედურმა არჩევნებმა?
3 ნოემბერს შეერთებულ შტატებში გამართულმა შუალედურმა არჩევნებმა კონგრესში პოლიტიკური ძალთა ბალანსი შეცვალა.
რესპუბლიკელების საარჩევნო მარცხის შემდეგ ირანის ხელისუფლების წარმომადგენლები ვარაუდობენ, რომ თეთრ სახლზე შიდა პოლიტიკური ზეწოლა გაიზრდება.
არაღჩის განცხადება, რომლის მიხედვითაც ამერიკელმა ამომრჩევლებმა საკუთარი არჩევანი უკვე გააკეთეს, სწორედ ამ პოლიტიკურ გარემოებას უკავშირდება.
თუმცა არჩევნების შედეგები თავისთავად არ ნიშნავს, რომ ვაშინგტონი თეირანის მოთხოვნებს დათანხმდება.
ამერიკის ადმინისტრაცია კვლავ აცხადებს, რომ დიპლომატიური შეთანხმება მისთვის მისაღებია მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ ის აშშ-ის უსაფრთხოების ძირითად მოთხოვნებს დააკმაყოფილებს.
რა უშლის ხელს შეთანხმებას?
მხარეებს შორის მთავარი უთანხმოება მოლაპარაკებების პირობებსა და საკითხების განხილვის თანმიმდევრობას უკავშირდება.
ვაშინგტონს სურს, რომ ირანის ბირთვული პროგრამის შეზღუდვა შეთანხმების ცენტრალური ნაწილი იყოს.
თეირანი კი მოითხოვს, თავდაპირველად გადაიჭრას სამხედრო მოქმედებების შეწყვეტის, სანქციებისა და ჰორმუზის სრუტის გახსნის საკითხები.
განსხვავებულია მხარეთა მიდგომები რეგიონული უსაფრთხოების გარანტიების მიმართაც.
მიუხედავად ამისა, ორივე მხარე აცხადებს, რომ დიპლომატიური გამოსავალი ჯერ კიდევ შესაძლებელია.
ტრამპის ბოლო განცხადებებში სამხედრო ძალის გამოყენების მზადყოფნას თან ახლავს მოლაპარაკებების გაგრძელების სურვილი. ირანის ხელისუფლება კი სამშვიდობო წინადადებას ძალაში ტოვებს, თუმცა საკუთარი პირობების შესრულებას მოითხოვს.
ამ ეტაპზე საბოლოო შეთანხმება მიღწეული არ არის.
რვათვიანი კონფლიქტის შემდეგ ვაშინგტონი და თეირანი კვლავ არჩევანის წინაშე დგანან: შეთანხმდნენ ბირთვული პროგრამის, სანქციებისა და ჰორმუზის სრუტის საკითხებზე, თუ სამხედრო დაპირისპირების განახლების რისკის პირობებში გააგრძელონ მოლაპარაკებები.
წყარო:
reuters.com
kesq.com
aa.com.tr
marketscreener.com
aljazeera.com
newindianexpress.com