1938 წლის ბოლოსა და 1939 წლის დასაწყისში ბირთვული დაშლის აღმოჩენამ მაშინვე გააჩინა საფრთხე, რომ მსოფლიო ახალი, განსაკუთრებით დამანგრეველი იარაღის ეპოქაში შევიდოდა. სულ რამდენიმე თვეში ნაცისტურმა გერმანიამ სხვა ქვეყნებში ურანის ექსპორტი აკრძალა და ბირთვული ტექნოლოგიების სამხედრო მიზნებისთვის გამოყენების შესაძლებლობების შესწავლა დაიწყო. 1939 წლის სექტემბერში, მეორე მსოფლიო ომის დაწყების შემდეგ, ეს ძალისხმევა კიდევ უფრო გააქტიურდა. ნაცისტური გერმანიის მიერ ატომური ბომბის შექმნის შიში მოკავშირეთა სამხედრო გეგმებზე მნიშვნელოვან გავლენას ახდენდა და შემდგომ წლებში არაერთი ვარაუდის საფუძველიც გახდა.

ნიუ-იორკის შტატში მდებარე იუნიონის კოლეჯის ისტორიის პროფესორისა და წიგნის „ჰიტლერის ატომური ბომბი: ისტორია, ლეგენდა და აუშვიცისა და ჰიროსიმის ორმაგი მემკვიდრეობა“ ავტორის, მარკ უოკერის თქმით, უცნობია, რამდენად დიდ ყურადღებას უთმობდა ადოლფ ჰიტლერი თავად ბირთვულ საკითხებს. თუმცა რამდენიმე გავლენიანი ნაცისტი, მათ შორის ალბერტ შპეერი, ჰერმან გერინგი და ჰაინრიხ ჰიმლერი, ურანის კვლევებს აქტიურად უჭერდნენ მხარს.

„მათ იმედი ჰქონდათ, რომ მნიშვნელოვანი გარღვევა მოხდებოდა“, – ამბობს უოკერი.

ნაცისტური დევნისგან გაქცეული ზოგიერთი მეცნიერი განსაკუთრებით შეშფოთებული იყო. ებრაელი მეცნიერები, რომლებმაც გერმანია დატოვეს, ფიქრობდნენ, რომ ჰიტლერი მასობრივი განადგურების იარაღის შექმნასთან ახლოს იყო, ამბობს ტიმ კოეთი, მერილენდის უნივერსიტეტის მასალათმცოდნეობისა და ინჟინერიის ასისტენტ-პროფესორი.

მეცნიერები აშშ-ის ხელისუფლებას შესაძლო საფრთხის შესახებ აფრთხილებდნენ

ჯერ კიდევ 1939 წლის მარტში ნობელის პრემიის ლაურეატმა ფიზიკოსმა ენრიკო ფერმიმ, რომელმაც ებრაელ მეუღლესთან ერთად ფაშისტური იტალია ცოტა ხნით ადრე დატოვა, აშშ-ის საზღვაო ძალების წარმომადგენლებს ბირთვული დაშლის ენერგიის წყაროდ და ასაფეთქებელ საშუალებად გამოყენების შესაძლებლობებზე ინფორმაცია მიაწოდა.

მიუხედავად იმისა, რომ ამის შემდეგ ბირთვული კვლევებისთვის მცირე გრანტი დამტკიცდა, ამერიკელმა ოფიციალურმა პირებმა ფერმის გაფრთხილებას ძირითადად სათანადო ყურადღება არ მიაქციეს. ერთ-ერთმა სამხედრო ოფიცერმა მის აღსაწერად ეთნიკური შეურაცხყოფაც კი გამოიყენა.

„რადგან ის იტალიელი იყო და ძლიერი აქცენტით საუბრობდა, შეერთებული შტატების სამხედროები მას სერიოზულად არ აღიქვამდნენ“, – ამბობს კოეთი.

რამდენიმე თვის შემდეგ უნგრელი ებრაელი ემიგრანტი ლეო სილარდი და გერმანელი ებრაელი ემიგრანტი ალბერტ აინშტაინი აშშ-ის პრეზიდენტ ფრანკლინ დელანო რუზველტს წერილით მიმართეს. ისინი აფრთხილებდნენ პრეზიდენტს, რომ გერმანიას შეეძლო შეექმნა „ახალი ტიპის, უკიდურესად ძლიერი ბომბები“ და მოუწოდებდნენ, ამერიკულ სახელმწიფოს ბირთვულ კვლევებში თანხები დაებანდებინა.

1940 წლის დასაწყისში კიდევ ორმა ებრაელმა ემიგრანტმა მეცნიერმა – გერმანიაში დაბადებულმა რუდოლფ პაიერლსმა და ავსტრიაში დაბადებულმა ოტო ფრიშმა – ბრიტანეთის მთავრობას შესაძლო „სუპერბომბის“ შესახებ მსგავსი, თუმცა უფრო ტექნიკური ხასიათის ანგარიში გაუგზავნეს.

მიუხედავად იმისა, რომ შეერთებულმა შტატებმა საფრთხის მასშტაბის გააზრება შედარებით გვიან დაიწყო, ოფიციალური პირები თანდათან აცნობიერებდნენ ბირთვული იარაღის შექმნის შესაძლებლობას. ეს განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი გახდა მას შემდეგ, რაც ქვეყანა 1941 წლის ბოლოს ომში ჩაერთო.

„ჩვენ გვეგონა, რომ პლანეტის ცეცხლის ალში გახვევის შეჯიბრში ვიყავით და ეს პირველებს უნდა გაგვეკეთებინა“, – ამბობს კოეთი. „დიდი შეშფოთება არსებობდა, რომ ჰიტლერი მოულოდნელ დარტყმას მიაყენებდა მსოფლიოს და ყველას გაანადგურებდა“.

მეორე მსოფლიო ომამდე სამეცნიერო ინფორმაცია მოკავშირე და გერმანელ მეცნიერებს შორის თავისუფლად ვრცელდებოდა. ომის დაწყების შემდეგ კი ორივე მხარე მოწინააღმდეგის ბირთვული კვლევების შესახებ ინფორმაციას მოკლებული აღმოჩნდა. ამის გამო ამერიკელები იძულებული იყვნენ, ყველაზე ცუდი სცენარისთვის მომზადებულიყვნენ, განმარტავს უოკერი.

„ამერიკელებმა ძალიან ცოტა იცოდნენ, რას აკეთებდნენ გერმანელები, ისევე როგორც გერმანელებმა ძალიან ცოტა იცოდნენ ამერიკელების საქმიანობის შესახებ“, – ამბობს ის.

ომის დროს ამერიკული ბირთვული კვლევები წინ წავიდა

უოკერის შეფასებით, 1942 წლის ზაფხულამდე ამერიკული და გერმანული ბირთვული პროგრამები განვითარების თვალსაზრისით, არსებითად, თანაბარ დონეზე იყო. ამის შემდეგ ვითარება მკვეთრად შეიცვალა: აშშ-ის მთავრობამ მანჰეტენის პროექტში უზარმაზარი რესურსების ჩადება დაიწყო, მაშინ როცა გერმანიაში ბირთვული კვლევები შენელდა. ამას ხელი შეუწყო როგორც სამხედრო პრიორიტეტების ცვლილებამ, ისე ომით გამოწვეულმა დაბრკოლებებმა.

გერმანიის ბირთვული ამბიციები სერიოზულად დაზარალდა 1943 წლის თებერვალში, როდესაც ნორვეგიელმა დივერსანტებმა ნაცისტების მიერ ოკუპირებულ ნორვეგიაში ელექტროსადგური ააფეთქეს. ეს ობიექტი გერმანიისთვის მძიმე წყლის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი წყარო იყო. მძიმე წყალი ბირთვულ რეაქტორში ნეიტრონების შენელებისთვის გამოიყენება, რაც ბირთვული ჯაჭვური რეაქციის შენარჩუნებას უწყობს ხელს. მოგვიანებით მოკავშირეთა საჰაერო იერიშებმა ნორვეგიის ობიექტს დამატებითი ზიანი მიაყენა.

ნორმანდიაში მოკავშირეთა დესანტის გადასხმის შემდეგ, როდესაც ამერიკული და ბრიტანული ჯარები დასავლეთიდან, ხოლო საბჭოთა არმია აღმოსავლეთიდან გერმანიისკენ მიიწევდნენ, ჰიტლერი სულ უფრო მეტად ეძებდა ე.წ. „სასწაულებრივ იარაღს“, რომელსაც ომის მსვლელობის შეცვლა შეეძლო.

ნაცისტები მხოლოდ ბირთვული ტექნოლოგიებით არ შემოიფარგლებოდნენ. ისინი მუშაობდნენ რეაქტიულ ძრავებსა და შორი მოქმედების ბალისტიკურ რაკეტებზე, რომელთა შექმნაც ტექნიკურად შესაძლებელი იყო, ასევე იკვლევდნენ სრულიად არარეალურ იდეებს, მაგალითად, ე.წ. სიკვდილის სხივებს.

„აშკარაა, რომ ჰიტლერის რეჟიმი უკიდურესად დაუნდობელი იყო და ნებისმიერი იარაღის გამოყენებისთვის მზადყოფნას ავლენდა“, – ამბობს უოკერი.

1944 წლის ბოლოსთვის საიდუმლო, სპეციალური ოპერაციების ფარგლებში მოქმედმა „ალსოსის მისიამ“ გერმანიის ბირთვული პროგრამის შესახებ მნიშვნელოვანი სადაზვერვო ინფორმაცია მოიპოვა.

„მათ სწორად დაასკვნეს, რომ გერმანიის ატომური ბომბის პროექტი დასრულებისგან ძალიან შორს იყო“, – ამბობს უოკერი.

ამ ინფორმაციამ პოლონური წარმოშობის ებრაელი ფიზიკოსი ჯოზეფ როტბლატი მორალური მოსაზრებებით მანჰეტენის პროექტიდან წასვლისკენ უბიძგა. თუმცა უოკერის თქმით, პროექტში მონაწილე მეცნიერთა უმრავლესობას გერმანული საფრთხის შესახებ ეჭვები მუშაობის დასრულებამდე სერიოზულად არც განუხილავს.

„ზოგიერთს სინდისის ქენჯნა ჰქონდა, მაგრამ უმრავლესობას ამაზე მეორე ფიქრისთვისაც არ ეცალა, ვიდრე პროექტი არ დასრულდა“, – ამბობს უოკერი.

„ალსოსის მისიის“ ჯგუფებმა საბოლოოდ გერმანული ექსპერიმენტული ბირთვული რეაქტორი აღმოაჩინეს და დაშალეს. მათ ასევე იპოვეს ბირთვული კვლევების დოკუმენტებით სავსე კასრი, რომელიც საკანალიზაციო ნაგებობაში იყო დამალული.

გარდა ამისა, მოკავშირეებმა რამდენიმე გერმანელი მეცნიერი დააკავეს და დაკითხეს. მათგან ათი ინგლისის სოფელში მდებარე ფერმ-ჰოლის სახლში საიდუმლოდ მოათავსეს, სადაც მათი საუბრები ფარულად იწერებოდა.

ჰიროსიმის დაბომბვამ გერმანელი მეცნიერები შოკში ჩააგდო

ფერმ-ჰოლში ჩაწერილი საუბრების ჩანაწერები ცხადყოფს, რომ ჰიროსიმისა და ნაგასაკის ატომური დაბომბვის შესახებ ინფორმაციის მიღებამ გერმანელი მეცნიერები იმდენად გააოგნა, რომ მათ ერთმანეთის კრიტიკა და დადანაშაულება დაიწყეს.

როგორც ჩანს, მანამდე ისინი ფიქრობდნენ, რომ ბირთვული კვლევების მიმართულებით ამერიკელ კოლეგებს უსწრებდნენ.

„მოულოდნელად გააცნობიერეს, რომ მათი მუშაობა მეორე ხარისხის იყო, ხოლო იარაღი, რომელსაც ნაცისტებისთვის ქმნიდნენ, მართლაც საშიში რამ შეიძლებოდა ყოფილიყო. მათ ესმოდათ, რომ ახლა უამრავ კითხვაზე მოუწევდათ პასუხის გაცემა“, – ამბობს უოკერი.

სინამდვილეში, გერმანელებმა მოქმედი ბირთვული რეაქტორის შექმნაც კი ვერ შეძლეს.

გერმანელი ფიზიკოსის, ნობელის პრემიის ლაურეატ ვერნერ ჰაიზენბერგის ხელმძღვანელობით მომუშავე ჯგუფმა ბირთვული ექსპერიმენტი 1945 წლის აპრილში, ჰიტლერის თვითმკვლელობამდე ცოტა ხნით ადრე, კიდევ ერთხელ ჩაატარა. ექსპერიმენტის ფარგლებში მძიმე წყალში 664 ურანის კუბი მოათავსეს, თუმცა სასურველი შედეგი კვლავ ვერ მიიღეს.

ამ დროისთვის გერმანელმა ბირთვულმა მეცნიერებმა უკვე იცოდნენ, რომ ომი წაგებული იყო და მათი კვლევითი პროგრამიდან მნიშვნელოვანი შედეგის მიღების შანსი მცირე რჩებოდა.

უოკერის თქმით, ჰაიზენბერგმა და მისმა კოლეგებმა ბოლო ექსპერიმენტი, უპირველეს ყოვლისა, იმისთვის ჩაატარეს, რომ დაკავებულები ყოფილიყვნენ და ჯარისკაცებად ფრონტზე გაწვევისთვის აერიდებინათ თავი.

კოეთის შეფასებით, მეცნიერები ასევე ცდილობდნენ, მოახლოებული მოკავშირეებისთვის საკუთარი შესაძლებლობები ეჩვენებინათ და დაემტკიცებინათ, რომ მათი ცოდნა კვლავ გამოსადეგი იყო. ამით ისინი ომის შემდეგ შესაძლო მკაცრი სასჯელის თავიდან აცილებასაც იმედოვნებდნენ.

„ისინი საკუთარი თავის გადარჩენას ცდილობდნენ“, – ამბობს კოეთი.

კვლევა: ნაცისტები ატომური ბომბის შექმნას ახლოსაც არ იყვნენ

1947 წელს ჰაიზენბერგი ამტკიცებდა, რომ ომის დროს ჩატარებულ ბოლო რეაქტორულ ექსპერიმენტს მხოლოდ მცირე რესურსი დააკლდა – კერძოდ, ურანის „შედარებით მცირე რაოდენობა“.

თუმცა 2026 წლის სექტემბერში გამოქვეყნებულმა კვლევამ, რომლის თანაავტორიც ტიმ კოეთია, ეს მტკიცება ეჭვქვეშ დააყენა.

მკვლევრებმა გერმანიის ბირთვული პროგრამიდან შემორჩენილი ორი ურანის კუბი შეისწავლეს და შედეგები ისტორიულ ჩანაწერებსა და კომპიუტერულ მოდელირებას შეადარეს. მათ დაასკვნეს, რომ თვითშენარჩუნებადი ბირთვული დაშლის რეაქციის მისაღწევად გერმანელებს ურანის ორჯერ მეტი რაოდენობა და დაახლოებით 2,2-ჯერ მეტი მძიმე წყალი დასჭირდებოდათ.

კვლევის თანახმად, ამ მასალების საჭირო მოცულობა გერმანიის ომისდროინდელ სავარაუდო მარაგებს აღემატებოდა.

არსებობს მოსაზრება, რომ გერმანელებს ნეიტრონების შემანელებლად მძიმე წყლის ნაცვლად გრაფიტი უნდა გამოეყენებინათ, როგორც ეს ამერიკელებმა გააკეთეს. თუმცა კვლევის ავტორები მიიჩნევენ, რომ ამ შემთხვევაშიც წარმატების მიღწევა ნაკლებად სავარაუდო იყო.

ამის ერთ-ერთი მთავარი მიზეზი გრაფიტის ხარისხი გახლდათ: გერმანიაში ქვანახშირისგან მიღებული გრაფიტი გაცილებით მეტ მინარევს შეიცავდა, ვიდრე შეერთებულ შტატებში ნავთობისგან წარმოებული გრაფიტი.

უოკერის თქმით, გერმანელმა მეცნიერებმა ომის დროს უკვე იცოდნენ ამ პრობლემის შესახებ, რაც ერთ-ერთი მიზეზი იყო, რის გამოც მძიმე წყლის გამოყენება გადაწყვიტეს.

ექსპერტები იმასაც აღნიშნავენ, რომ ჰაიზენბერგის ექსპერიმენტის წარმატებით დასრულებაც კი ატომური ბომბის შექმნას არ ნიშნავდა. თვითშენარჩუნებადი ბირთვული ჯაჭვური რეაქციის მიღწევა მხოლოდ ერთ-ერთი ეტაპია და სრულფასოვანი ბირთვული იარაღის შესაქმნელად კიდევ მრავალი რთული ტექნოლოგიური ამოცანის გადაჭრაა საჭირო.

მაგალითად, შეერთებულ შტატებში ენრიკო ფერმის ხელმძღვანელობით მომუშავე ჯგუფმა თვითშენარჩუნებადი ბირთვული დაშლის რეაქცია 1942 წლის ბოლოს მიიღო. თუმცა პირველი ატომური ბომბი მხოლოდ 1945 წლის ივლისში გამოსცადეს ნიუ-მექსიკოს უდაბნოში – მას შემდეგ, რაც ევროპაში ომი უკვე დასრულებული იყო.

პრინსტონის უნივერსიტეტის ბირთვული ინჟინერიის მიმართულების მკვლევარი და 2026 წლის კვლევის მთავარი ავტორი პატრიკ პარკი აღნიშნავს, რომ უცნობია, განიხილავდნენ თუ არა გერმანელები საერთოდ ისეთი ბირთვული ბომბის შექმნას, რომელიც ჰიროსიმასა და ნაგასაკიზე ჩამოგდებული ბომბების შესაძლებლობებს გაუტოლდებოდა.

ატომური ბომბის შიში რეალობას მნიშვნელოვნად უსწრებდა

მიუხედავად იმისა, რომ ნაცისტური გერმანიის მიერ ბირთვული იარაღის შექმნის შესაძლებლობა მოკავშირეებისთვის სერიოზულ საფრთხედ აღიქმებოდა, ისტორიული და სამეცნიერო მონაცემები აჩვენებს, რომ გერმანული პროგრამა მიზნის მიღწევისგან ძალიან შორს იყო.

გერმანელებმა ვერ შექმნეს მოქმედი ბირთვული რეაქტორი და ვერც იმ აუცილებელ მასალებსა და ტექნოლოგიურ შესაძლებლობებს მოუყარეს თავი, რომლებიც ბირთვული ჯაჭვური რეაქციის შესანარჩუნებლად იყო საჭირო.

ტიმ კოეთის შეფასებით, გერმანიის ბირთვული იარაღის პროგრამა საბოლოოდ საკმაოდ „სავალალო“ აღმოჩნდა.

ეს გარემოება ცხადყოფს, რომ ნაცისტური ატომური ბომბის შიში, რომელიც მოკავშირეთა გადაწყვეტილებებსა და სამხედრო გეგმებზე მნიშვნელოვან გავლენას ახდენდა, რეალურ გერმანულ შესაძლებლობებს მნიშვნელოვნად აღემატებოდა.