1978 წლის 18 ნოემბერს სამხრეთ ამერიკის სახელმწიფო გაიანაში, ჯონსთაუნის დასახლებაში, 900-ზე მეტი ადამიანი დაიღუპა, მათ შორის 300-ზე მეტი ბავშვი. შემთხვევა რელიგიური ორგანიზაცია „ხალხის ტაძრის“ (Peoples Temple) ლიდერის, ჯიმ ჯონსის ხელმძღვანელობას უკავშირდება. ტრაგედიამდე ორგანიზაცია შეერთებულ შტატებში სოციალური თანასწორობისა და რასობრივი ინტეგრაციის იდეებით იყო ცნობილი და პოლიტიკური წრეების მხარდაჭერითაც სარგებლობდა. BBC-ის მიერ სხვადასხვა დროს ჩაწერილი გადარჩენილთა და თვითმხილველთა ჩვენებები ასახავს მოვლენებს, რომლებიც მასობრივ სიკვდილს წინ უძღოდა.

ჯიმ ჯონსი და „ხალხის ტაძრის“ ჩამოყალიბება

ჯიმ ჯონსი აშშ-ის ინდიანის შტატში, დაბალი შემოსავლის მქონე ოჯახში დაიბადა. მისი მამა პირველი მსოფლიო ომის ვეტერანი იყო, რომელსაც ომის დროს მდოგვის აირის ზემოქმედების შედეგად ფილტვები ჰქონდა დაზიანებული და ალკოჰოლზე დამოკიდებულებაც აწუხებდა.

1956 წელს ჯონსმა ინდიანაპოლისში რელიგიური ორგანიზაცია „ხალხის ტაძარი“ დააფუძნა. ორგანიზაციის საქმიანობა ქრისტიანულ სწავლებასთან ერთად სოციალისტურ იდეებსაც ეფუძნებოდა. ჯონსი ქადაგებდა რასობრივ თანასწორობას, საზოგადოებრივ სოლიდარობასა და სოციალური სამართლიანობის აუცილებლობას.

ორგანიზაცია წევრებს სთავაზობდა სამედიცინო დახმარებასა და სხვადასხვა სოციალურ მომსახურებას. მის შეკრებებზე რელიგიურ ქადაგებებს თან ახლდა მუსიკალური წარმოდგენები, სიმღერა და განკურნების რელიგიური რიტუალები.

ამ საქმიანობამ ორგანიზაციაში სხვადასხვა ასაკის, რასობრივი და სოციალური წარმომავლობის ადამიანები გააერთიანა.

ჯონსის შვილობილმა, ჯიმ ჯონს უმცროსმა, 2006 წელს გადაღებულ დოკუმენტურ ფილმში Jonestown: The Life and Death of Peoples Temple მამამისის საქმიანობაში არსებულ წინააღმდეგობებზე ისაუბრა. მისი თქმით, ჯონსს საზოგადოების შეცვლის მიზანი ჰქონდა, თუმცა ამავე დროს მის პიროვნებასა და საქმიანობაში სერიოზული პრობლემები არსებობდა.

ორგანიზაციის ყოფილმა წევრმა დებორა ლეიტონმა იმავე დოკუმენტურ ფილმში განმარტა, რომ გაერთიანებაში შესვლისას ადამიანები საკუთარ მონაწილეობას საზოგადოებისთვის სასარგებლო საქმიანობად აღიქვამდნენ.

ორგანიზაციის გაფართოება და პოლიტიკური გავლენა

1965 წელს ჯონსმა ორგანიზაცია კალიფორნიაში გადაიყვანა. თავდაპირველად მისი წევრები ქალაქ იუკაიაში დასახლდნენ, ხოლო 1971 წელს საქმიანობა სან-ფრანცისკოში გააგრძელეს.

ამ პერიოდში „ხალხის ტაძარი“ ადგილობრივ პოლიტიკურ პროცესებში აქტიურად მონაწილეობდა. ორგანიზაციის წევრები ესწრებოდნენ დემონსტრაციებს და მხარს უჭერდნენ სხვადასხვა პოლიტიკურ კანდიდატს.

მათ შორის იყო სან-ფრანცისკოს მერობის კანდიდატი ჯორჯ მოსკონე, რომელმაც არჩევნებში გაიმარჯვა. მოგვიანებით მან ჯიმ ჯონსი ქალაქის საბინაო უწყების ხელმძღვანელად დანიშნა.

ჟურნალისტ ტიმ რაიტერმანის ცნობით, ჯონსმა პოლიტიკური გავლენა მოიპოვა, რომელიც იმ პერიოდის რელიგიური ლიდერებისთვის უჩვეულო იყო.

ჯონსი ურთიერთობდა მაღალი რანგის პოლიტიკურ ფიგურებთანაც. სან-ფრანცისკოში ვიზიტისას ვიცე-პრეზიდენტობის კანდიდატმა უოლტერ მონდეილმა იგი საკუთარ თვითმფრინავში მიიწვია. ჯონსს კონტაქტი ჰქონდა როზალინ კარტერთანაც, მისი მეუღლის, ჯიმი კარტერის საპრეზიდენტო კამპანიის პერიოდში.

ამავდროულად, 1970-იან წლებში ჯონსის ჯანმრთელობისა და ქცევის შესახებ კითხვები გაჩნდა. გავრცელებული ცნობებით, იგი ამფეტამინებსა და ბარბიტურატებს მოიხმარდა და სულ უფრო ხშირად გამოხატავდა ეჭვებს მის წინააღმდეგ შესაძლო მოქმედებების შესახებ.

1977 წლის აგვისტოში გამოქვეყნდა ჟურნალისტური გამოძიება, რომელშიც ორგანიზაციის ყოფილი წევრები დისციპლინის დასამყარებლად საჯარო ცემისა და სხვა ძალადობრივი მეთოდების გამოყენებაზე საუბრობდნენ.

გამოძიების ერთ-ერთი ავტორი, მარშალ კილდაფი, მოგვიანებით აღნიშნავდა, რომ ჯონსის საჯარო საქმიანობა და ორგანიზაციის შიდა პრაქტიკა ერთმანეთისგან მნიშვნელოვნად განსხვავდებოდა.

გაიანაში გადასვლა და ჯონსთაუნის შექმნა

ჟურნალისტური გამოძიების გამოქვეყნების შემდეგ ჯონსმა და მისმა მიმდევრებმა შეერთებული შტატები დატოვეს და სამხრეთ ამერიკის სახელმწიფო გაიანაში გადავიდნენ.

იქ ორგანიზაციას უკვე დაწყებული ჰქონდა დასახლების მშენებლობა, რომელსაც მოგვიანებით ჯონსთაუნი ეწოდა.

ჯონსთაუნი სასოფლო-სამეურნეო კომუნის სახით ფუნქციონირებდა. ორგანიზაციის წევრთა ნაწილი მას შეერთებულ შტატებში არსებული სოციალური პრობლემებისგან დამოუკიდებელი საზოგადოების შექმნის შესაძლებლობად განიხილავდა.

თუმცა დასახლებაში ინფორმაციის მიღების შესაძლებლობები შეზღუდული იყო. წევრებს არ ჰქონდათ დამოუკიდებელი წვდომა ჩვეულებრივ საინფორმაციო საშუალებებზე, ხოლო შიდა კომუნიკაციის მნიშვნელოვანი ნაწილი ჯონსის კონტროლს ექვემდებარებოდა.

ორგანიზაციის ყოფილმა წევრმა ლორა ჯონსტონ კოლმა BBC-ის გადაცემა Witness History-ში 2015 წელს განაცხადა, რომ გაიანაში გადასვლის შემდეგ ჯონსმა მიმდევრებზე თითქმის სრული კონტროლი მოიპოვა.

მისი თქმით, ჯონსი ორგანიზაციის წევრებს მუდმივად აწვდიდა ინფორმაციას იმის შესახებ, რომ გარე ძალები მათი საზოგადოების განადგურებას ცდილობდნენ.

დასახლებაში დამონტაჟებული ხმამაღლამოლაპარაკეების სისტემით ჯონსის გამოსვლები დღე-ღამის განმავლობაში გადაიცემოდა.

დებორა ლეიტონი იხსენებდა, რომ ჯონსის ხმა ღამის საათებშიც ისმოდა, რადგან მისი გამოსვლების ჩანაწერები მუდმივად მეორდებოდა.

კონტროლის გაძლიერება და წევრების იზოლაცია

1978 წლის განმავლობაში ჯონსთაუნში შიდა კონტროლის მექანიზმები გამკაცრდა.

ორგანიზაციის ყოფილი წევრების ცნობით, ჯონსი ატარებდა ე.წ. ერთგულების შემოწმებებს, რომელთა დროსაც მიმდევრებს სხვა წევრების შესაძლო გაქცევის შესახებ ინფორმაციის მიწოდებას სთხოვდნენ.

2006 წლის დოკუმენტურ ფილმში ორგანიზაციის ყოფილმა წევრმა ვერნონ გოსნიმ განაცხადა, რომ ასეთ პირობებში ოჯახის წევრებიც კი ერთმანეთს ატყობინებდნენ ხელმძღვანელობისთვის.

მისი განმარტებით, დასახლების დატოვების სურვილის გამოხატვა ერთ-ერთ ყველაზე მკაცრად კონტროლირებად საკითხად იქცა.

ამავე პერიოდში შეერთებულ შტატებში მცხოვრები წევრების ნათესავები სულ უფრო აქტიურად გამოხატავდნენ შეშფოთებას. ისინი სახელმწიფო უწყებებს წერილებით მიმართავდნენ და ითხოვდნენ გაიანაში მყოფი ახლობლების მდგომარეობის შესწავლას.

ორგანიზაციის საქმიანობით დაინტერესდა აშშ-ის ფედერალური კომუნიკაციების კომისიაც.

კონგრესმენ ლეო რაიანის ვიზიტი

1978 წლის ნოემბერში კალიფორნიის კონგრესმენი ლეო რაიანი გაიანაში გაემგზავრა, რათა ჯონსთაუნში არსებული მდგომარეობა შეესწავლა.

ვიზიტი ორგანიზაციის წევრთა ნათესავების მიმართვებს მოჰყვა. ისინი ვარაუდობდნენ, რომ დასახლებაში მცხოვრებ ადამიანთა ნაწილს ტერიტორიის დატოვების შესაძლებლობა შეზღუდული ჰქონდა.

რაიანს თან ახლდნენ ჟურნალისტები და მისი თანამშრომლები, მათ შორის ჯეკი სპიერი.

სპიერის მოგვიანებით გაკეთებული განცხადების თანახმად, დელეგაციას წინასწარ ჰქონდა მიღებული ინფორმაცია, რომ ჯონსთაუნი შესაძლოა შეიარაღებული დაცვის ქვეშ ყოფილიყო.

ვიზიტის პირველ დღეს ორგანიზაციის წევრმა ვერნონ გოსნიმ გადაწყვიტა, კონგრესმენისთვის დახმარება ეთხოვა. მან ჟურნალისტს გადასცა წერილი, რომელშიც დასახლების დატოვების სურვილს გამოხატავდა.

ჯეკი სპიერის ცნობით, NBC-ის ჟურნალისტმა დონ ჰარისმა დელეგაციას ორი ასეთი წერილი გადასცა.

მომდევნო დღეს კიდევ რამდენიმე ადამიანმა გამოთქვა ჯონსთაუნის დატოვების სურვილი.

რაიანის დელეგაცია შეთანხმდა, რომ მათ გაიანიდან გამგზავრებაში დაეხმარებოდა.

ჯონსი თავდაპირველად აცხადებდა, რომ წევრებს წასვლა შეეძლოთ, თუმცა თვითმხილველთა ჩვენებების მიხედვით, იგი მათ გადაწყვეტილებას ორგანიზაციის ღალატად წარმოაჩენდა.

ვიზიტის დროს ერთ-ერთმა წევრმა კონგრესმენზე დანით თავდასხმა სცადა, რის შემდეგაც დელეგაციამ დასახლება დატოვა.

1978 წლის 18 ნოემბერი – თავდასხმა აეროდრომზე

რაიანი, მისი თანმხლები პირები და ჯონსთაუნიდან წამოსვლის მსურველი წევრები ადგილობრივ აეროდრომზე გაემგზავრნენ.

თვითმფრინავებში ჩასხდომისას მათ „ხალხის ტაძრის“ შეიარაღებული წევრები დაესხნენ თავს.

თავდასხმის შედეგად ხუთი ადამიანი დაიღუპა, მათ შორის კონგრესმენი ლეო რაიანი და NBC-ის ჟურნალისტი დონ ჰარისი.

რაიანის თანაშემწე ჯეკი სპიერი თავდასხმას გადაურჩა.

აეროდრომზე მომხდარი მკვლელობების შესახებ ინფორმაცია ჯონსთაუნშიც გავრცელდა.

ამის შემდეგ ჯიმ ჯონსმა დასახლების წევრები საერთო შეკრებაზე გამოიძახა.

თვითმხილველთა ჩვენებების მიხედვით, მან მიმდევრებს განუცხადა, რომ კონგრესმენის მკვლელობის გამო აშშ-ის ხელისუფლება მათ წინააღმდეგ ზომებს მიიღებდა და ბავშვებსა და ხანდაზმულებს წამების საფრთხე დაემუქრებოდათ.

ჯონსი სიკვდილს შესაძლო დევნისგან თავის დაღწევის საშუალებად წარმოაჩენდა.

იმავე დღეს დასახლებაში 900-ზე მეტი ადამიანი დაიღუპა, მათ შორის 300-ზე მეტი ბავშვი. გარდაცვალების ძირითადი მიზეზი ციანიდით მოწამვლა იყო. მომწამვლელი ნივთიერება ხილის სასმელში იყო შერეული.

შემთხვევა თავდაპირველად ფართოდ აღიწერებოდა როგორც მასობრივი თვითმკვლელობა. თუმცა გადარჩენილთა ჩვენებები, ბავშვების დაღუპვის გარემოებები და ორგანიზაციაში არსებული იძულების მექანიზმები მიუთითებს, რომ მომხდარის მხოლოდ ნებაყოფლობით თვითმკვლელობად შეფასება არაზუსტია.

ლორა ჯონსტონ კოლმა BBC-სთან საუბრისას განაცხადა, რომ იგი მომხდარს მასობრივ მკვლელობად მიიჩნევდა. მისი თქმით, ჯონსი მიმდევრებს სისტემატურად აწვდიდა მცდარ ინფორმაციას და მათ გადაწყვეტილებებზე ფსიქოლოგიურ გავლენას ახდენდა.

გადარჩენილთა ჩვენებები და ისტორიული დოკუმენტები

ჯონსთაუნის მოვლენების შესახებ ინფორმაცია შემონახულია გადარჩენილთა მოგონებებში, ჟურნალისტურ გამოძიებებში, დოკუმენტურ ფილმებსა და საარქივო მასალებში.

2006 წელს გადაღებულ დოკუმენტურ ფილმში Jonestown: The Life and Death of Peoples Temple ორგანიზაციის ყოფილმა წევრებმა ისაუბრეს ჯონსის ხელმძღვანელობის მეთოდებზე, შიდა დისციპლინასა და გაიანაში ცხოვრების პირობებზე.

ფილმი BBC-მ 2008 წელს დოკუმენტური პროგრამების სერია Storyville-ის ფარგლებში აჩვენა.

ორგანიზაციის ყოფილმა წევრმა ტიმ კარტერმა, რომელმაც ტრაგედიის დროს მეუღლე და შვილი დაკარგა, დოკუმენტურ ფილმში ოჯახის წევრების გარდაცვალების გარემოებები გაიხსენა.

მოვლენების შესწავლაში მონაწილეობენ დაღუპულთა ნათესავებიც.

რებეკა მური, რომლის ორი და და დისშვილი ჯონსთაუნში დაიღუპნენ, მეუღლესთან, ფილდინგ მაკგიჰისთან ერთად მუშაობს პროექტზე Jonestown Institute.

პროექტი აგროვებს და აქვეყნებს „ხალხის ტაძრის“ საქმიანობასთან დაკავშირებულ პირველად წყაროებს, დოკუმენტებს, აუდიოჩანაწერებსა და თვითმხილველთა ჩვენებებს.

წყარო: BBC