ლოტე რეინიგერის „პრინცი აჰმედის თავგადასავალი“ 1926 წელს გამოვიდა. ეს სტოპ-მოუშენის კლასიკა დღეს კინოს ისტორიის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს ნამუშევრად მიიჩნევა.

კინოში კარიერის დაწყება ყოველთვის შთამბეჭდავი არ არის. მუნჯი კინოს ეპოქაში ახალგაზრდა გერმანელმა მსახიობმა ლოტე რეინიგერმა მუშაობა ხალხური ზღაპრის, „ჰამელინის მესტვირის“ ეკრანიზაციაზე დაიწყო. თუმცა კამერის წინ არ იდგა – მისი მოვალეობა ვირთხებთან მუშაობა იყო.

ამ არცთუ ისე შთამბეჭდავი დასაწყისის მიუხედავად, რეინიგერმა მალე კინოს ისტორიაში განსაკუთრებული ადგილი დაიკავა. რამდენიმე წლის შემდეგ ის უკვე რეჟისორის სავარძელში აღმოჩნდა. ეს თავისთავად უჩვეულო მოვლენა იყო, რადგან 1920-იან წლებში ქალ რეჟისორებს იშვიათად აძლევდნენ მუშაობის შესაძლებლობას.

თუმცა რეინიგერის პროექტი მხოლოდ ამით არ იყო გამორჩეული. 1926 წელს გამოსული „პრინცი აჰმედის თავგადასავალი“ დღეს აღიარებულია, როგორც მსოფლიოში ყველაზე ძველი შემორჩენილი სრულმეტრაჟიანი ანიმაციური ფილმი – მიუხედავად იმისა, რომ ბევრი ამ სტატუსს უოლტ დისნეის „ფიფქიასა და შვიდ ჯუჯას“ მიაწერს.

სინამდვილეში, რეინიგერმა დისნეის ამ მიღწევაში ათ წელზე მეტით დაასწრო.

„ლოტე რეინიგერის ანალოგის პოვნა პრაქტიკულად შეუძლებელია. ახალგაზრდა ქალი მხატვარი ისეთი ხედვითა და უნარებით იყო დაჯილდოებული, რომ შექმნა უკვდავი კლასიკა, რომელიც დღემდე აღაფრთოვანებს მსოფლიოს მაყურებელს. ასი წლის შემდეგაც კი ვეკითხებით საკუთარ თავს — როგორ მოახერხა ეს?“ – ამბობს ბრიტანეთის კინოს ინსტიტუტის ანიმაციის კურატორი ჯეზ სტიუარტი.

ჩრდილების თეატრიდან კინოს ისტორიამდე

ლოტე რეინიგერი 1899 წელს ბერლინში დაიბადა. ბავშვობიდან უყვარდა თეატრი და საკუთარ წარმოდგენებს ჩრდილების თოჯინების დახმარებით აწყობდა. ქაღალდიდან ამოჭრილი სილუეტებით შექსპირის მინიატურულ სპექტაკლებს დგამდა.

სწორედ მაკრატლით მუშაობის უნარმა მიიყვანა ის „ჰამელინის მესტვირის“ გადასაღებ მოედანზე, სადაც სათაურების ბარათებს ხელით ამზადებდა. თუმცა მისი შემოქმედებითი მომავლისთვის ყველაზე მნიშვნელოვანი სწორედ ვირთხები აღმოჩნდა.

როგორც თავად იხსენებდა 1970 წელს გამოცემულ წიგნში „ჩრდილის თოჯინები, ჩრდილის თეატრები და ჩრდილის ფილმები“, ცოცხალი ვირთხები რეჟისორის მითითებებს არ ემორჩილებოდნენ და მესტვირს არ მიჰყვებოდნენ. ამიტომ შემქმნელებმა ხის ვირთხების გამოყენება გადაწყვიტეს.

მათი გადაღება კადრ-კადრ ხდებოდა – მოდელებს თითოეულ კადრში ოდნავ გადაადგილებდნენ, ხოლო ფილმის ჩვენებისას მოძრაობის ილუზია იქმნებოდა.

„ეს იყო ჩემი პირველი შეხვედრა ანიმაციასთან“, – იხსენებდა რეინიგერი.

სწორედ მაშინ გაუჩნდა იდეა, საკუთარი ჩრდილის თოჯინები ამ ტექნიკის დახმარებით „გაეცოცხლებინა“.

ანიმაცია მაკრატლით

რეინიგერმა ექსპერიმენტები დაიწყო. მან მოძრავი სილუეტები მინის ფირფიტაზე განათავსა, რომელსაც ქვემოდან ანათებდა. თითოეული მოძრაობის შემდეგ კამერა ზემოდან ახალ კადრს იღებდა.

ეს უკიდურესად შრომატევადი პროცესი იყო – ერთი წუთი ანიმაციის შესაქმნელად ათასზე მეტი კადრი იყო საჭირო.

მიუხედავად ამისა, 1919 წელს მან პირველი მოკლემეტრაჟიანი ანიმაცია – „მოყვარული გულის ორნამენტი“ დაასრულა. მომდევნო წლებში კიდევ რამდენიმე ნამუშევარი შექმნა.

„მას ყოველთვის იზიდავდა ზღაპრები“, – ამბობს ჯეზ სტიუარტი. – „გადააკეთა „მძინარე მზეთუნახავი“, „კონკია“ და ნივეას კრემის რეკლამაც კი გადაიღო.“

ანიმაციის პიონერი

იმ პერიოდში ანიმაცია ჯერ კიდევ ახალ ხელოვნებად ითვლებოდა – მიკი მაუსის გამოჩენამდე თითქმის ათი წელი იყო დარჩენილი. სწორედ ამიტომ რეინიგერის ნამუშევრები განსაკუთრებულ ყურადღებას იპყრობდა.

1923 წელს მისი მოკლემეტრაჟიანი ფილმები ბერლინელმა ბანკირმა ნახა და სრულმეტრაჟიანი ანიმაციის დაფინანსება შესთავაზა.

„იმ პერიოდში სრულმეტრაჟიანი ანიმაციური ფილმის გადაღების შესაძლებლობა პრაქტიკულად უნიკალური შემთხვევა იყო“, – განმარტავს სტიუარტი. – „თუმცა ეს შესაძლებელი გახდა რეინიგერის მუშაობის სტილის გამო. ის იყენებდა შედარებით იაფ, ხელნაკეთ და შემოქმედებით მეთოდს, რომელიც დიდ ფინანსურ რესურსებს არ საჭიროებდა.“

„პრინცი აჰმედის თავგადასავალი“ – ფილმი, რომელმაც ანიმაციის ისტორია შეცვალა და დაამტკიცა, რომ ინოვაციისთვის ზოგჯერ მხოლოდ ფანტაზია, გამბედაობა და უსასრულო მოთმინებაა საჭირო.