1570 წლის ოქტომბერში რუსეთის მეფე ივანე მრისხანემ ინგლისის დედოფალ ელიზაბეთ I-ს წერილი მკვეთრი ფრაზით დაუსრულა: „თქვენზე და თქვენს სასახლეზე ვაფურთხებ“. რუსი მონარქი განრისხებული იყო, რადგან ინგლისის „ქალწულ დედოფლად“ ცნობილი მმართველი მის მინიშნებებს უფრო მჭიდრო, შესაძლოა, საქორწინო კავშირის შესახებ სერიოზულად არ აღიქვამდა.

ელიზაბეთისთვის კი ქორწინება მხოლოდ პირადი არჩევანი არ ყოფილა – ეს დიპლომატიური ბერკეტიც იყო. გაუთხოვარი დედოფალი ქორწინების პერსპექტივას უცხოელ მმართველებთან ურთიერთობის გასაუმჯობესებლად იყენებდა, თუმცა საბოლოოდ ამ ნაბიჯს არ დგამდა. ივანე მრისხანესთან ურთიერთობისას მას განსაკუთრებით ფრთხილად უნდა ემოქმედა: ერთი მხრივ, რუსეთის მმართველის წყენას შეეძლო ინგლისისთვის მნიშვნელოვანი სავაჭრო ინტერესები დაეზიანებინა, მეორე მხრივ კი, მასთან ქორწინება ინგლისის დედოფლისთვის მიუღებელი პერსპექტივა იყო.

ივანე მრისხანე – სასტიკი მმართველი და გამოცდილი პოლიტიკოსი

ივანე IV, რომელიც ისტორიაში ივანე მრისხანეს სახელით შევიდა, ცვალებადი ხასიათით, სისასტიკითა და წამებისადმი მიდრეკილებით გამოირჩეოდა. ის ხშირად სხვებს აკისრებდა პასუხისმგებლობას საკუთარ შეცდომებზე. მიუხედავად ამისა, მკაცრი მმართველი გამოცდილი პოლიტიკოსიც იყო, რომელმაც უზარმაზარი ტერიტორიის მქონე რუსეთის სახელმწიფოში ძალაუფლების შენარჩუნება შეძლო.

როდესაც 1570 წელს ელიზაბეთს წერილს სწერდა, ივანე ქვეყნის შიგნით ძალაუფლების სისხლიან კონსოლიდაციას აგრძელებდა, შვედეთთან ომში კი აქტიურობდა. ინგლისის დედოფლისგან განსხვავებული დამოკიდებულება მას განსაკუთრებით აღიზიანებდა.

ელიზაბეთი ტიუდორების დინასტიის წარმომადგენელი იყო. 1570 წლისთვის ის უკვე 12 წელი მართავდა ინგლისს და, მიუხედავად სამეფო კარისა და პარლამენტის ზეწოლისა, ქორწინებას აუცილებლობად არ მიიჩნევდა. მისი მმართველობის პირველ წლებში ქვეყანამ დამოუკიდებლობის შენარჩუნება შეძლო და ევროპაში გაჩნდა კითხვა, შეძლებდა თუ არა გაუთხოვარი ქალი თავისი სამეფოს დაცვასა და გაძლიერებას.

ელიზაბეთისთვის მარტო დარჩენა გარკვეულ უპირატესობასაც წარმოადგენდა. როდესაც რომელიმე სახელმწიფოსთან დაპირისპირება გამწვავდებოდა და ინგლისს შეჭრის ან სავაჭრო შეზღუდვების საფრთხე დაემუქრებოდა, დედოფალი მოულოდნელად ქორწინების მოლაპარაკებებს იწყებდა. ამით ურთიერთობების გაუმჯობესების იმედს ქმნიდა, თუმცა მოლაპარაკებებს ხშირად მანამდე აჭიანურებდა, სანამ საფრთხე არ გადაივლიდა.

ქორწინებაზე უარის თქმის კიდევ ერთი მიზეზი მისი უფროსი დის, მერი I-ის გამოცდილება იყო. ესპანეთის მეფე ფილიპე II-ზე დაქორწინებამ მერის პოპულარობა ვერ გაზარდა, ინგლისმა კი საფრანგეთის სანაპიროზე თავისი უკანასკნელი ტერიტორია – კალე – დაკარგა. ელიზაბეთი ამ მაგალითს ხშირად იხსენებდა, როდესაც საკუთარი ქორწინების გადადებას ამართლებდა.

ქორწინების შეთავაზება, რომელმაც ვაჭრობა საფრთხეში ჩააგდო

ივანეს გაღიზიანება მხოლოდ პირადი წყენით არ შემოიფარგლებოდა. 1555 წელს მან ინგლისურ მოსკოვურ სავაჭრო კომპანიას რუსეთთან ვაჭრობის განსაკუთრებული უფლებები მიანიჭა. კომპანია სამეფო ქარტიის საფუძველზე მოქმედებდა და ფაქტობრივად ევროპის ქვეყნებსა და რუსეთს შორის ვაჭრობის მნიშვნელოვანი ნაწილი მის ხელში იყო.

თუმცა, ელიზაბეთისგან სასურველი პასუხის მიუღებლობის შემდეგ, ივანემ ეს შეთანხმება შეცვალა და რუსულ ბაზარზე სხვა ქვეყნების გემებიც დაუშვა.

ეს ინგლისისთვის სერიოზული პრობლემა იყო. უცხოელი კონკურენტების გამოჩენა საფრთხეს უქმნიდა რუსული საქონლის იმპორტს, მათ შორის თოკის მიწოდებას, რომელიც სამეფო ფლოტის გემებისთვის აუცილებელი იყო.

გარდა ამისა, რუსეთთან დაძაბული ურთიერთობა ხელს უშლიდა ინგლისელი მოგზაურების გეგმებსაც. ისინი ჩრდილო-აღმოსავლეთის საზღვაო გზის აღმოჩენას ცდილობდნენ, რომელიც რუსეთის გავლით ინდოეთამდე და ჩინეთამდე მიიყვანდა. ასეთი მარშრუტი ინგლისისთვის ახალ სავაჭრო შესაძლებლობებს შექმნიდა: ქვეყანას შეეძლებოდა საკუთარი შალის ქსოვილების გაყიდვა და სანაცვლოდ სანელებლების, აბრეშუმისა და ბამბის შემოტანა.

ინგლისის ხელისუფლება ამ შესაძლებლობის დაკარგვას ვერ დაუშვებდა. ამიტომ ელიზაბეთს ივანესთან ურთიერთობის აღდგენა სჭირდებოდა, მაგრამ არა ქორწინების ფასად.

მოსკოვის გადაწვის შემდეგ ივანეს ინგლისი დასჭირდა

ვითარება 1571 წელს შეიცვალა. ყირიმის ხანმა დევლეთ I გირეიმ, რომელსაც მოსკოვთან ხანგრძლივი დაპირისპირება ჰქონდა, რუსეთის წინააღმდეგ ახალი ლაშქრობა წამოიწყო.

რუსული ავანგარდი მოსკოვის სამხრეთით დაამარცხეს, ივანეს კი გამბედაობამ უმტყუნა. ის დედაქალაქიდან გაქცევისთვის ემზადებოდა და განძის რაც შეიძლება დიდი ნაწილის გადატანას ცდილობდა. მისი გეგმის მიხედვით, ჩრდილოეთისკენ, ჩრდილოეთის დვინის გავლით თეთრ ზღვამდე უნდა ჩასულიყო, იქიდან კი გემით ინგლისში გამგზავრებას შეძლებდა.

მოსკოვის დატოვებამ რუსეთის ჯარისა და მოსახლეობის მდგომარეობა კიდევ უფრო გააუარესა. გირეის ჯარებმა ქალაქს ცეცხლი წაუკიდეს, რასაც ათასობით ადამიანის სიცოცხლე შეეწირა, ბევრი კი ტყვედ ჩავარდა. ერთ-ერთი იმდროინდელი მემატიანის აღწერით, ქალაქში ისეთი ქაოსი და ხმაური იყო, თითქოს ცა უნდა ჩამოქცეულიყო. ეკლესიების ზარები იმდენად გაცხელდა, რომ ზოგიერთი კოშკებიდან ჩამოვარდა და დადნა.

მოსკოვის აღდგენას წლები დასჭირდა. ივანემ კი ამ კატასტროფის შემდეგ უკეთ გააცნობიერა, რამდენად მნიშვნელოვანი შეიძლებოდა ყოფილიყო ინგლისთან კარგი ურთიერთობა.

თუ მტერი კვლავ მოსკოვს დაემუქრებოდა, მას უსაფრთხო გასაქცევი გზა და პოლიტიკური თავშესაფარი დასჭირდებოდა. ბალტიის ზღვაზე გასასვლელს შვედეთი აკონტროლებდა, ამიტომ ჩრდილოეთის მარშრუტი, თეთრი ზღვის გავლით, ომის დროს მისთვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო.

1572 წლის მარტში რუსეთში ინგლისის ელჩი ენტონი ჯენკინსონი ივანეს შეხვდა. ამჯერად მეფე მას კეთილგანწყობით მოეპყრო და პირადი აუდიენციაც გამართა. იმდროინდელი ცნობების თანახმად, ივანემ ისაუბრა საიდუმლო გზავნილზე, რომელიც უშუალოდ დედოფლისთვის უნდა გადაეცათ.

ეს გარემოება აძლიერებს ვარაუდს, რომ ივანემ ელიზაბეთს ქორწინება ერთხელ კი არა, სულ მცირე ორჯერ შესთავაზა.

საბოლოოდ, მეფემ ინგლისურ მოსკოვურ სავაჭრო კომპანიას განსაკუთრებული უფლებები აღუდგინა. ინგლისი მისთვის შესაძლო თავშესაფრად რჩებოდა, თუ თათართა ჯარები კვლავ გაანადგურებდნენ მოსკოვს. საჭიროების შემთხვევაში, ივანეს შეეძლო განძითა და ერთგული მხარდამჭერებით ინგლისში გაქცეულიყო და ინგლისური გემების დაცვით ესარგებლა.

„იფიქრეთ ამ საკითხზე“ – ივანეს მეორე მინიშნება

1574 წელს ივანემ ელიზაბეთს კიდევ ერთი წერილი გაუგზავნა. „თუ გსურთ ჩვენ შორის მეტი სიახლოვე და მეგობრობა, დაფიქრდით ამ საკითხზე და გააკეთეთ ის, რაც ჩვენს ურთიერთობას გააძლიერებს“, – წერდა ის.

რას გულისხმობდა ივანე „ამ საკითხსა“ და „ამ საქმეში“? შესაძლოა, ქორწინებას, თუმცა წერილის ფორმულირება პირდაპირ პასუხს არ იძლეოდა.

ელიზაბეთმა კვლავ აირიდა მკაფიო უარი, მაგრამ არც ივანეს მეუღლედ გახდომას დათანხმდა. იმ დროისთვის რუსეთის მეფეს უკვე რამდენიმე ცოლი ჰყავდა. მისი პირველი სამი მეუღლე გარდაცვლილი იყო, რასაც მოწამვლის შესახებ ეჭვებიც მოჰყვა, ხოლო ერთ-ერთი მოგვიანებით დაქორწინებული ქალი მონასტერში ჰყავდა გაგზავნილი, რაც ფაქტობრივად განქორწინებას ნიშნავდა.

ინგლისის დედოფალი ამ ქორწინებაში პოლიტიკურ სარგებელს თითქმის ვერ ხედავდა. რუსეთთან სავაჭრო ურთიერთობების შენარჩუნება კი მისთვის მნიშვნელოვანი ეკონომიკური ამოცანა იყო.

ახალი გეგმა – იქნებ დედოფლის ნათესავი?

1582 წელს ივანემ გამოსავლის სხვა გზა მოიფიქრა: თუ თავად ელიზაბეთზე დაქორწინება ვერ მოხერხდებოდა, იქნებ ინგლისის დედოფლის ნათესავი გამხდარიყო მისი მეუღლე.

რუსეთის მეფემ ინგლისის ახალ ელჩს, ჯერომ ჰორსის, ინგლისში სახიფათო მოგზაურობა დაავალა. ელჩს ქორწინების შეთავაზება ხის პატარა არაყის ბოთლში დამალული წერილებით უნდა ჩაეტანა. მოგვიანებით ჰორსი იხსენებდა, რომ წერილები ცხენის ფაფარში ჰქონდა დამალული.

მას 400 უნგრული ოქროს დუკატი ჩექმებსა და ტანსაცმელში ჰქონდა შეკერილი. რუსეთთან მტრულად განწყობილ ლიტვაში ის ჯაშუშობის ბრალდებით დააკავეს, თუმცა შეძლო დაერწმუნებინა დამკავებლები, რომ რუსეთიდან გაქცევას ცდილობდა.

მოგვიანებით ის ლივონიაშიც დააპატიმრეს და გველებით სავსე დილეგში გამოკეტეს. პატარა ბოთლს ელჩი ღამითაც ბალიშის ქვეშ ინახავდა.

საბოლოოდ, ჰორსიმ ინგლისამდე ჩააღწია. წერილები ბოთლიდან ამოიღო და სამეფო კარისკენ მიმავალ გზაზე გაანიავა, თუმცა, როგორც წყაროები გვამცნობს, ელიზაბეთს ისინი მაინც უსიამოვნო სუნით მიუვიდა.

ივანეს ინტერესის ობიექტი მერი ჰასტინგსი იყო, ელიზაბეთის შორეული ნათესავი, ჰანტინგდონის მეორე გრაფის ქალიშვილი, რომელსაც პლანტაგენეტების დინასტიასთანაც ჰქონდა შორეული ნათესაური კავშირი.

რუსეთის მეფემ თავისი წარმომადგენელი, ფიოდორ პისემსკი, ინგლისში გაგზავნა. მას მერის გარეგნობა უნდა შეეფასებინა და ივანესთვის შეეტყობინებინა, როგორი კანი ჰქონდა ქალს და მაღალი იყო თუ არა.

როგორ აარიდა ელიზაბეთმა თავი უხერხულ მოლაპარაკებებს?

ელიზაბეთი რთულ მდგომარეობაში აღმოჩნდა. მას არ სურდა თავისი ნათესავი უკვე დაქორწინებულ, სასტიკ მმართველზე გაეთხოვებინა, მაგრამ ისიც კარგად ახსოვდა, რამდენად სწრაფად შეეძლო ივანეს განაწყენება.

თავდაპირველად დედოფალმა განაცხადა, რომ ინგლისის სამეფო კარზე ჭირი გავრცელდა და უცხოელი სტუმრების მიღება შეუძლებელი გახდა. სავარაუდოდ, ეს მხოლოდ დიპლომატიური საბაბი იყო, რათა რუსული მხარის მოლოდინი შეენელებინა.

როდესაც პისემსკის საბოლოოდ შეხვდა, ელიზაბეთმა მას საკუთარი სამეფო ეტლით გადაადგილების შესაძლებლობა მისცა. შეხვედრა უფრო სამეფო კარის ბრწყინვალების წარმოჩენას ჰგავდა, ვიდრე რეალური ქორწინების მოლაპარაკებებს.

როდესაც რუსეთის წარმომადგენელმა ივანეს წინადადება გააცნო, დედოფალმა სინანული გამოთქვა, რომ მერი მეფეს, სავარაუდოდ, იმედს გაუცრუებდა, რადგან, მისი სიტყვებით, ქალი ლამაზი არ იყო.

ეს პასუხი მერისთვის უხერხული აღმოჩნდა. პისემსკიმ ქორწინების შეთავაზებისას ივანეს სიყვარული „პირდაპირი და მტკიცე“ უწოდა – რუსულ ენაში ეს გულწრფელ გრძნობას გულისხმობდა, თუმცა ინგლისელებისთვის ფორმულირება სასაცილოდ ჟღერდა. პირველივე შეხვედრაზე პისემსკი რუსული წესით იატაკზე პირქვე დაემხო, რამაც ინგლისის სამეფო კარზე ხუმრობები გამოიწვია.

მერი ჰასტინგსი ინგლისელ დიდებულებს შორის „მოსკოვიის იმპერატრიცის“ სახელით გახდა ცნობილი.

პისემსკის უჩვეულო ვიზიტი შესაძლოა უილიამ შექსპირის კომედიის, Love’s Labour’s Lost-ის ერთ-ერთი სცენის შთაგონების წყაროც ყოფილიყო. პიესაში პერსონაჟები რუსულ სამოსში გამოწყობილები ცდილობენ საფრანგეთის პრინცესასა და მის თანმხლებ ქალებს თავი მოაწონონ. შექსპირი რუსულ ტანსაცმელსა და ქცევებს ირონიულად აღწერს. აღსანიშნავია ისიც, რომ კომედია ქორწინებით არ სრულდება – ქორწილები ერთი წლით გადაიდება. შესაძლოა, ეს ელიზაბეთის ჩვევაზე მინიშნებაც იყო: მისთვის ქორწინების საკითხი მუდმივად „მოგვიანებით გადასაწყვეტი“ რჩებოდა.

საბოლოოდ, ივანე დაარწმუნეს, რომ მერი ჰასტინგსთან ქორწინების იდეა დროებით გადაედო. თუმცა ინგლისელი პატარძლის ძიებაზე მას უარი არ უთქვამს. სიცოცხლის ბოლომდე განიხილავდა შესაძლებლობას, თავად ჩასულიყო ელიზაბეთის კარზე თავისი განძით და ინგლისელ ქალებს შორის შესაფერისი მეუღლე მოეძებნა.

ინგლისელი გაუთხოვარი ქალებისთვის საბედნიეროდ, ივანე მრისხანე 1584 წელს გარდაიცვალა და გეგმის განხორციელება ვეღარ მოასწრო. ის მოსკოვის მთავარანგელოზის ტაძარში დაკრძალეს. ინგლისელი ელჩის, ჯერომ ჰორსის, გადმოცემით, მისი ყოფილი ქვეშევრდომები საფლავთან გავლისას პირჯვარს იწერდნენ, რათა მეფე საიქიოდან არ დაბრუნებულიყო.

წყარო: Smithsonian magazine