თითქმის ხუთი საუკუნის წინ, როდესაც პროფესიონალ მხატვრებს შორის ქალები იშვიათობას წარმოადგენდნენ, 20 წლის ფლამანდიელმა მხატვარმა კატარინა ვან ჰემესენმა საკუთარი თავი ხატვის პროცესში გამოსახა და ნამუშევარს ხელი მოაწერა. 1548 წელს შექმნილი ავტოპორტრეტი ხელოვნების ისტორიაში ერთ-ერთ მნიშვნელოვან მოვლენად მიიჩნევა.
1548 წელს შექმნილ ავტოპორტრეტზე ახალგაზრდა ქალი შავ კაბაშია გამოწყობილი, რომელსაც წითელი ხავერდის სახელოები ამშვენებს. თავზე მოკრძალებული თავსაბურავი ახურავს. ის მოლბერტთან ზის და ხელში ფუნჯი უჭირავს.
ქალის მზერა პირდაპირ მაყურებლისკენ არ არის მიმართული. თითქოს წამით მოსწყდა მუშაობას და ყურადღება მის წინ მდგომმა ადამიანმა მიიპყრო. მოლბერტზე კი დაუსრულებელი ნახატი ჩანს.
სურათის ზედა მარცხენა კუთხეში ლათინური წარწერაა: „მე, კატარინა ვან ჰემესენმა, საკუთარი თავი დავხატე“.
ეს ნამუშევარი ხელოვნების ისტორიაში განსაკუთრებულ ადგილს იკავებს. იგი ფართოდ მიიჩნევა ყველაზე ადრეულ ცნობილ ავტოპორტრეტად, რომელზეც მხატვარი უშუალოდ მუშაობის პროცესშია გამოსახული.
ვან ჰემესენის ნამუშევარმა საფუძველი ჩაუყარა ავტოპორტრეტის ისეთ ტრადიციას, რომელიც მოგვიანებით არტემიზია ჯენტილესკის, ვინსენტ ვან გოგისა და დევიდ ჰოკნის შემოქმედებაშიც განვითარდა.
შვეიცარიის ბაზელის ხელოვნების მუზეუმის კურატორის, არიანე მენსგერის შეფასებით, ეს ავტოპორტრეტი მნიშვნელოვანი ისტორიული დოკუმენტია როგორც ქალი მხატვრების თვითაღქმის, ისე თავად მხატვრობის პრაქტიკის შესასწავლად.
თუმცა, მიუხედავად ამ მიღწევისა, კატარინა ვან ჰემესენის სახელი ხელოვნების ისტორიიდან თითქმის გაქრა.
მხატვარი, რომელიც ხელოვნების ისტორიამ თითქმის დაივიწყა
ბელგიის ქალაქ ანტვერპენში მდებარე Snijders and Rockoxhuis-ის მუზეუმში ახალი გამოფენა ცდილობს, კატარინა ვან ჰემესენის შემოქმედება ფართო საზოგადოებას ხელახლა გააცნოს.
გამოფენა სახელწოდებით „ვან ჰემესენი და მამა“ აერთიანებს 30-ზე მეტ ნამუშევარს, რომელთა ავტორები კატარინა და მისი მამა, იან ვან ჰემესენი არიან.
ზოგიერთი ნამუშევარი საზოგადოების წინაშე პირველად არის წარმოდგენილი.
გამოფენის ერთ-ერთი მიზანია იმის გარკვევა, რამდენად მნიშვნელოვანი იყო კატარინას მონაწილეობა მამის სახელოსნოს საქმიანობაში.
დიდი ხნის განმავლობაში მისი შემოქმედება მხოლოდ ხელმოწერილი ნახატების მცირე ჯგუფით განისაზღვრებოდა. თუმცა ახალი კვლევები მიუთითებს, რომ კატარინას წვლილი გაცილებით მნიშვნელოვანი შეიძლება ყოფილიყო.
მკვლევრებმა მისი ხელწერის ნიშნები მამის დიდი ფორმატის ნახატების ფონზე გამოსახულ პერსონაჟებშიც აღმოაჩინეს.
გარდა ამისა, კატარინას ნამუშევრის, „დასვენება ეგვიპტეში გაქცევისას“, ზედაპირის ქვეშ ქალის მუხლმოდრეკილი ფიგურის ადრე უცნობი გამოსახულება გამოვლინდა.
ბელგიის სამეფო სახვითი ხელოვნების მუზეუმის მკვლევრის, კაროლიენ დე კლიპელის თქმით, კატარინა ვან ჰემესენი ხელოვნების ისტორიის შესახებ დაწერილი ნაშრომებიდან თითქმის მთლიანად გაქრა.
ახალი კვლევები კი აჩვენებს, რომ მისი შემოქმედება გაცილებით ფართო და მრავალფეროვანი იყო, ვიდრე აქამდე მიიჩნეოდა.
ვინ იყო კატარინა ვან ჰემესენი?
კატარინა ვან ჰემესენი 1528 წელს ანტვერპენში, შეძლებულ ოჯახში დაიბადა.
მისი მამა, იან ვან ჰემესენი, ცნობილი მხატვარი იყო. ოჯახში რამდენიმე შვილს ჰქონდა მხატვრული მიდრეკილება.
კატარინას ერთ-ერთ ნამუშევარზე გამოსახულია ქალი, რომელიც კლავესინის ოჯახის მუსიკალურ ინსტრუმენტზე უკრავს. მიიჩნევა, რომ ნახატზე შესაძლოა მისი და, ქრისტინა, იყოს წარმოდგენილი.
იმ პერიოდში ანტვერპენი ევროპის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი სავაჭრო და კულტურული ცენტრი იყო.
ხელოვნების ისტორიკოს ჯენიფერ კორტსის შეფასებით, ასეთ გარემოში დაბადება კატარინას განათლების მიღების გაცილებით მეტ შესაძლებლობას აძლევდა, ვიდრე იმავე რეგიონის სამხრეთ ნაწილებში მცხოვრებ ბევრ ქალს.
მისი ცხოვრების შესახებ ცნობები მწირია, თუმცა მკვლევრები ვარაუდობენ, რომ მხატვრობა მამამისის სახელოსნოში შეისწავლა.
კატარინას ყველაზე ადრეული ცნობილი ნამუშევრები 1548 წლით თარიღდება – სწორედ იმ წლით, როდესაც მან თავისი ცნობილი ავტოპორტრეტი შექმნა.
დღეს მის შემოქმედებას 19 დადასტურებული ნახატი მიეკუთვნება, რომელთაგან 14 ხელმოწერილია.
უმეტეს შემთხვევაში ხელმოწერა მხატვრის სახელსა და ნამუშევრის შექმნის წელს შეიცავს.
მისი ნახატების დიდი ნაწილი მცირე ზომის, ინტიმური ხასიათის პორტრეტებია. თუმცა კატარინა რელიგიურ სცენებსაც ქმნიდა, რაც მამამისის შემოქმედებისთვისაც დამახასიათებელი იყო.
რატომ იყო ხელმოწერა ასეთი მნიშვნელოვანი?
XVI საუკუნეში პროფესიონალ მხატვრებს შორის ქალები იშვიათად გვხვდებოდნენ.
ბევრი მათგანი მამების ან ქმრების სახელოსნოებში მუშაობდა, თუმცა მათი წვლილი ხშირად ოფიციალურად არ აღირიცხებოდა.
ქალების მიერ შექმნილი ნამუშევრები ზოგჯერ ოჯახის მამაკაცი წევრების სახელით ვრცელდებოდა, რის გამოც მათი ავტორების იდენტიფიცირება საუკუნეების შემდეგ თითქმის შეუძლებელი გახდა.
კატარინა ვან ჰემესენის შემთხვევა განსხვავებულია.
მან საკუთარ ნამუშევრებს ხელი მოაწერა და ამით ავტორობა მკაფიოდ დააფიქსირა.
განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი მისი 1548 წლის ავტოპორტრეტია, სადაც ქალი საკუთარ თავს არა მხოლოდ გამოსახავს, არამედ პროფესიონალ მხატვრადაც წარმოაჩენს.
ის მაყურებელს საკუთარ საქმიანობას აჩვენებს და ნამუშევარზე საკუთარი სახელის დატანით ავტორობას ადასტურებს.
ამიტომ ავტოპორტრეტი მხოლოდ მხატვრის გარეგნობის ამსახველი სურათი არ არის. ის ქალის პროფესიული იდენტობისა და დამოუკიდებელი შემოქმედებითი საქმიანობის მნიშვნელოვანი ისტორიული მოწმობაა.
ესპანეთში გადასვლა და კარიერის მოულოდნელი შეწყვეტა
1554 წელს კატარინა მუსიკოს კერსტიან დე მორეინზე დაქორწინდა.
1556 წლისთვის წყვილი ესპანეთში გადავიდა საცხოვრებლად, სადაც მისი მეუღლე უნგრეთის მარიამის სამეფო კარზე ორგანისტად მუშაობდა.
მარიამი მანამდე ჰაბსბურგების მიერ კონტროლირებადი ნიდერლანდების რეგენტი იყო და ხელოვნების მფარველადაც ითვლებოდა.
მკვლევრები ვარაუდობენ, რომ მარიამის ყურადღება შესაძლოა კატარინას ნამუშევრებსაც მიეპყრო.
ხელოვნების ისტორიკოს ჯენიფერ კორტსის აზრით, კატარინას ავტოპორტრეტები მის ნიჭსა და განათლებას უსვამდა ხაზს – თვისებებს, რომლებიც სამეფო კარზე სამსახურის მიღების მსურველი ქალისთვის მნიშვნელოვანი უპირატესობა შეიძლებოდა ყოფილიყო.
თუმცა ახალი გამოფენის მკვლევრები ეჭვქვეშ აყენებენ გავრცელებულ ვარაუდს, რომ კატარინა მარიამის სამეფო კარზე ოფიციალურად მსახურობდა.
გამოფენის კურატორის, მაარტენ ბასენსის განმარტებით, მარიამის ანდერძისა და ქონების განაწილების დოკუმენტებში პენსიის მიმღებად მხოლოდ კატარინას მეუღლეა მითითებული.
საინტერესოა ისიც, რომ მხატვრის არცერთი შემორჩენილი ნამუშევარი ესპანეთში ცხოვრების პერიოდით არ თარიღდება.
ეს გარემოება აჩენს ვარაუდს, რომ კატარინამ მხატვრობას თავი დაანება მას შემდეგ, რაც ანტვერპენში მამის სახელოსნო დატოვა.
თუმცა ამის დამადასტურებელი პირდაპირი მტკიცებულება არ არსებობს.
რა ვიცით მხატვრის ცხოვრების ბოლო წლებზე?
მკვლევარ კაროლიენ დე კლიპელის მონაცემებით, კატარინა და მისი მეუღლე 1558 წელს, უნგრეთის მარიამის გარდაცვალების შემდეგ, ანტვერპენში დაბრუნდნენ.
1561 წელს ისინი ნიდერლანდების ქალაქ ჰერტოგენბოსში გადასახლდნენ – ქალაქში, რომელიც ცნობილი მხატვრის, იერონიმუს ბოსხის სამშობლოა.
კატარინა ვან ჰემესენის გარდაცვალების ზუსტი თარიღი უცნობია.
თუმცა 1567 წელს იტალიელმა მწერალმა ლოდოვიკო გვიჩარდინიმ ნიდერლანდების შესახებ გამოცემულ ნაშრომში ის ჯერ კიდევ ცოცხალ მხატვრად მოიხსენია.
საინტერესოა, რომ კატარინას ნიჭი მისმა თანამედროვეებმა სიცოცხლეშივე აღიარეს.
მის შესახებ წერდნენ როგორც გვიჩარდინი, ისე რენესანსის ხელოვნების ცნობილი ისტორიკოსი ჯორჯო ვაზარი, რომელმაც მხატვარი თავისი ცნობილი ბიოგრაფიული კრებულის მეორე გამოცემაში შეიყვანა.
მიუხედავად ამისა, მომდევნო საუკუნეებში კატარინას შემოქმედებამ ხელოვნების ისტორიის ძირითად თხრობაში სათანადო ადგილი ვერ დაიკავა.
რატომ არის კატარინა ვან ჰემესენის ისტორია დღეს მნიშვნელოვანი?
ლონდონის ეროვნული გალერეის კურატორის, კრისტინ ზაიდელის შეფასებით, კატარინა ვან ჰემესენის ისტორიის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ასპექტი ის არის, რომ მისი მოყოლა დღესაც შესაძლებელია.
„ეს არ ეხება იმ პერიოდის ბევრ სხვა ქალ მხატვარს, რომლებიც მამების ან ქმრების სახელოსნოებში ანონიმურად მუშაობდნენ“, – აღნიშნავს კურატორი.
მისი თქმით, კატარინა XVI საუკუნის ქალი მხატვრის უიშვიათესი მაგალითია, რომლის ნამუშევრების მნიშვნელოვანი ნაწილი შემორჩენილი და იდენტიფიცირებულია.
ამიტომ მისი შემოქმედების ხელახალი შესწავლა მხოლოდ ერთი მხატვრის აღიარებას არ ემსახურება. ის საშუალებას აძლევს მკვლევრებს, უკეთ გაიგონ, რა როლს ასრულებდნენ ქალები რენესანსის ხელოვნებაში და რატომ დარჩა მათი დიდი ნაწილის წვლილი ისტორიის მიღმა.
ანტვერპენში გამოფენა „ვან ჰემესენი და მამა“ 2027 წლის 31 იანვრამდე გაგრძელდება.
შემდეგ ექსპოზიციის ახალი ვერსია, რომელიც მხოლოდ კატარინას შემოქმედებას დაეთმობა, ლონდონის ეროვნულ გალერეაში გადავა. გამოფენა 2027 წლის 4 მარტიდან 30 მაისამდე გაიმართება.
თითქმის 500 წლის შემდეგ კატარინა ვან ჰემესენის ავტოპორტრეტი კვლავ იმავე გზავნილს ატარებს, რომელიც მხატვარმა 1548 წელს საკუთარ ნამუშევარზე დატოვა – ის თავად იყო თავისი შემოქმედების ავტორი და სურდა, ეს მომავალ თაობებსაც სცოდნოდათ.
წყარო: Smithsonian magazine