1918 წლის აგვისტოში, როდესაც გერმანული არტილერია პარიზს ბომბავდა, ამერიკელი ბიბლიოთეკარი მერი ჯოზეფინ ბუთი წიგნების დახარისხებასა და ახალი ბიბლიოთეკის გახსნისთვის მზადებას განაგრძობდა. პირველი მსოფლიო ომის დროს ასობით ბიბლიოთეკარი ამერიკელ სამხედროებთან ერთად მუშაობდა, რათა ჯარისკაცებისთვის წიგნები ხელმისაწვდომი გაეხადა. მათი ძალისხმევით პარიზში დაარსებული ამერიკული ბიბლიოთეკა დღემდე ფუნქციონირებს.
1918 წლის 5 აგვისტოს გერმანულმა ძალებმა პარიზის დაბომბვა განაახლეს. ქალაქის მცხოვრებლებისთვის საჰაერო განგაშის სირენების ხმა უკვე ყოველდღიურობის ნაწილად ქცეულიყო.
მერი ჯოზეფინ ბუთმა კარგად იცოდა, როგორ უნდა მოქცეულიყო განგაშის დროს.
თუ სირენები ღამით ჩაირთვებოდა, ის სასტუმრო „პეტროგრადში“ საკუთარი საწოლიდან დგებოდა, სწრაფად იცვამდა, ძვირფას ნივთებს იღებდა და განსაკუთრებით ძლიერი დაბომბვის შემთხვევაში სარდაფს აფარებდა თავს.
მაგრამ დღისით ყველაფერი სხვაგვარად იყო.
ზეთისხილისფერი სამხედრო ფორმით გამოწყობილი ბუთი სამუშაო ადგილს არ ტოვებდა. ის ელისეს სასახლის მოპირდაპირედ მდებარე შენობაში წიგნებს ახარისხებდა და ახალი ბიბლიოთეკის გახსნისთვის ემზადებოდა.
„მუშაობა უნდა გაგვეგრძელებინა, რათა ბიბლიოთეკა გასახსნელად მზად ყოფილიყო“, – წერდა ის მოგვიანებით.
იმ დროს ბუთი 42 წლის იყო. ილინოისის შტატიდან საფრანგეთში ჩასული ქალი ერთ-ერთი იყო იმ ასობით ბიბლიოთეკარს შორის, რომლებიც პირველი მსოფლიო ომის დროს ამერიკელ სამხედროებს წიგნებით ამარაგებდნენ.
მათი საქმიანობა ომის ისტორიის ნაკლებად ცნობილი, თუმცა მნიშვნელოვანი ნაწილია.
რატომ სჭირდებოდათ ჯარისკაცებს ბიბლიოთეკები?
როდესაც შეერთებული შტატები პირველ მსოფლიო ომში ჩაერთო, ამერიკის ბიბლიოთეკების ასოციაცია (ALA) ფართო საზოგადოებისთვის ნაკლებად ცნობილი ორგანიზაცია იყო.
მისი სახელწოდება ზოგჯერ სხვა დაწესებულებებშიც ერეოდათ, მათ შორის ამერიკის სამრეცხაოების ასოციაციასა და ავსტრალიის მსუბუქ არტილერიაში.
თუმცა ომის წლებში ორგანიზაციამ მასშტაბური საქმიანობა წამოიწყო.
1920 წლისთვის ამერიკის ბიბლიოთეკების ასოციაციამ მოსახლეობის შემოწირულებებით დაახლოებით 5 მილიონი დოლარი შეაგროვა, სამხედრო ბანაკებში 36 საბიბლიოთეკო შენობა ააშენა და შეერთებულ შტატებსა და ევროპაში განლაგებულ ჯარისკაცებს 10 მილიონზე მეტი წიგნი და ჟურნალი მიაწოდა.
წიგნები დაახლოებით 5 000 სხვადასხვა ადგილას ნაწილდებოდა.
ბიბლიოთეკების შექმნის მიზანი მხოლოდ სამხედროების თავისუფალი დროის შევსება არ ყოფილა.
ჯარისკაცებს სჭირდებოდათ პროფესიული სახელმძღვანელოები, მხატვრული ლიტერატურა, ისტორიული ნაშრომები და პერიოდული გამოცემები, რომლებიც მათ განათლების მიღებაში, ინფორმაციის გაცნობასა და ომის ყოველდღიური სტრესისგან დროებით გათავისუფლებაში ეხმარებოდა.
მერი ჯოზეფინ ბუთს ამ საქმიანობისთვის შესაბამისი გამოცდილება ჰქონდა.
მან ილინოისის შტატის საბიბლიოთეკო სკოლა დაამთავრა და თორმეტ წელზე მეტი ხნის განმავლობაში აღმოსავლეთ ილინოისის პედაგოგიურ სასწავლებელში ბიბლიოთეკარად მუშაობდა.
ევროპაში გამგზავრება და საომარ მოქმედებებში ჩართული ადამიანების დახმარება მისთვის მნიშვნელოვანი პირადი მიზანი იყო.
თუმცა თავდაპირველად ქალებს სამხედრო ბიბლიოთეკების სამსახურში მუშაობის შესაძლებლობა შეზღუდული ჰქონდათ.
რატომ არ სურდათ ქალების დასაქმება სამხედრო ბიბლიოთეკებში?
მიუხედავად იმისა, რომ ბიბლიოთეკარის პროფესია იმ პერიოდში ძირითადად ქალებთან ასოცირდებოდა, ამერიკის ბიბლიოთეკების ასოციაციის ხელმძღვანელობა სამხედრო ბანაკებში უპირატესობას მამაკაცებს ანიჭებდა.
ბიბლიოთეკების ისტორიის მკვლევრის, სიუზან სტაუფერის განმარტებით, ორგანიზაცია ომისდროინდელ საქმიანობას პროფესიის უფრო „მამაკაცურად“ წარმოჩენის შესაძლებლობადაც განიხილავდა.
სამხედრო ბანაკების ბიბლიოთეკარებად ოფიციალურად მხოლოდ მაღალი ორგანიზაციული უნარების მქონე მამაკაცების დანიშვნა იყო ნებადართული.
ამ მიდგომის მომხრეები ამტკიცებდნენ, რომ ქალების ყოფნა სამხედრო ბანაკებში ჯარისკაცების ყოველდღიურ ცხოვრებას შეზღუდავდა და მათ ბიბლიოთეკებით სარგებლობის სურვილს შეუმცირებდა.
თუმცა პრაქტიკამ განსხვავებული სურათი აჩვენა.
ომის მიმდინარეობისას ცხადი გახდა, რომ ბიბლიოთეკების ფართომასშტაბიანი ქსელის შექმნა ქალების მონაწილეობის გარეშე შეუძლებელი იქნებოდა.
მიუხედავად ამისა, ისინი ხშირად კულისებს მიღმა საქმიანობას ასრულებდნენ და ხელმძღვანელ პოზიციებზე იშვიათად ინიშნებოდნენ.
პირველი ბიბლიოთეკა – სამხედრო სასადილოში
მერი ჯოზეფინ ბუთი საფრანგეთში 1917 წლის ნოემბერში ჩავიდა, როგორც წითელი ჯვრის მოხალისე.
მისი პირველი სამუშაო ადგილი ქალაქ ტურთან ახლოს მდებარე საავიაციო სასწავლო ცენტრის სასადილო იყო.
ბუთი სამხედროებისთვის ლორით, ყველითა და ჯემით სენდვიჩებს ამზადებდა.
თუმცა მალე გადაწყვიტა, სასადილოში პატარა ბიბლიოთეკაც მოეწყო.
1918 წლის 21 იანვარს დღიურში დაწერა, რომ გასაცემად უკვე დაახლოებით 175 წიგნი ჰქონდათ მომზადებული.
წიგნები ერთ-ერთმა თანამშრომელმა შეიძინა, რომელსაც თანხა ყველაზე საჭირო ნივთების შესაძენად გადასცეს.
ბუთი მოგვიანებით იხსენებდა, რომ ჯარისკაცები განსხვავებული შინაარსის ლიტერატურას ითხოვდნენ.
ზოგიერთს ტექნიკური და მექანიკური სახელმძღვანელოები აინტერესებდა, სხვებს — თავგადასავლებით, სიყვარულითა და დრამატული მოვლენებით სავსე რომანები.
მოთხოვნა იყო კლასიკურ პოეზიაზეც, მათ შორის ჯონ მილტონისა და რობერტ ბრაუნინგის ნაწარმოებებზე.
ამ პატარა ბიბლიოთეკის პოპულარობამ აჩვენა, რომ სამხედროებს წიგნები ნამდვილად სჭირდებოდათ.
როგორ გაჩნდა ამერიკული ბიბლიოთეკა პარიზში?
1918 წლის ზაფხულში ბუთი პარიზში გადავიდა, სადაც ამერიკის ბიბლიოთეკების ასოციაცია ახალი ბიბლიოთეკის გახსნას გეგმავდა.
დაწესებულება უნდა განთავსებულიყო ელისეს ქუჩის №10-ში, ელისეს სასახლის მახლობლად მდებარე ისტორიულ შენობაში.
წარსულში ეს შენობა პაპის წარმომადგენლის რეზიდენცია იყო.
ბიბლიოთეკის მოწყობისთვის აუცილებელი იყო ამერიკიდან გამოგზავნილი ათასობით წიგნის მიღება, დახარისხება, აღრიცხვა და კატალოგში შეტანა.
სამუშაოს დამატებით ართულებდა ისიც, რომ თანამშრომლებს ხელთ არ ჰქონდათ დიუის ათწილადი კლასიფიკაციის სისტემის საცნობარო სახელმძღვანელო, რომელიც წიგნების თემატურად დალაგებას ამარტივებდა.
ბუთი ამ საქმიანობაში აქტიურად მონაწილეობდა.
ის წიგნებს აღრიცხავდა, არჩევდა ბიბლიოთეკისთვის განკუთვნილ გამოცემებს და განსაზღვრავდა, რომელი მათგანი უნდა გაეგზავნათ ფრონტის წინა ხაზზე მყოფი ჯარისკაცებისთვის.
ამ ყველაფრის გაკეთება გერმანული დაბომბვების ფონზე უწევდათ.
მიუხედავად საფრთხისა, ბიბლიოთეკის გახსნისთვის მზადება არ შეწყვეტილა.
1918 წლის 29 აგვისტოს ამერიკულმა ბიბლიოთეკამ პარიზში კარი ოფიციალურად გააღო.
შენობის მარმარილოს სვეტებით გაფორმებულ შესასვლელში წიგნების გაცემის განყოფილება მოეწყო.
ორი დიდი მისაღები ოთახი, რომელთა ჭერიც ფრესკებით იყო მოხატული, ხოლო კედლები სარკეებით გაფორმებული, სამკითხველო დარბაზებად გადაკეთდა.
ცენტრალურ დერეფანში განთავსებულ თაროებზე 7 000-ზე მეტი დასახელების წიგნი ინახებოდა.
ბიბლიოთეკა მალევე გაივსო სამხედრო ფორმაში გამოწყობილი ამერიკელი ჯარისკაცებით.
„გასაოცარი იყო, რამდენად სწრაფად აღმოაჩინეს ჯარისკაცებმა, რომ პარიზში ამერიკული ბიბლიოთეკა არსებობდა“, – იხსენებდა ბიბლიოთეკის ხელმძღვანელი ელიზაბეთ გრეი პოტერი.
ბიბლიოთეკარები ფრონტის ხაზსა და სამხედრო დაზვერვაში
პარიზის ბიბლიოთეკის გახსნის შემდეგ მერი ჯოზეფინ ბუთს ახალი დავალებები დაეკისრა.
თავდაპირველად მან ამერიკული სამხედრო დაზვერვის ახალი განყოფილებისთვის ბიბლიოთეკა მოაწყო.
ამ კოლექციაში რამდენიმე ათასი წიგნი შედიოდა ინგლისურ, ფრანგულ, იტალიურ და გერმანულ ენებზე.
განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობოდა ისტორიას, ეკონომიკასა და სამხედრო საკითხებს.
1918 წლის ნოემბერში, როდესაც პირველი მსოფლიო ომის საბრძოლო მოქმედებები ზავით შეწყდა, ბუთის საქმიანობა კიდევ ერთხელ შეიცვალა.
ის საფრანგეთის სხვადასხვა რეგიონში მოგზაურობდა და ფრონტზე გაგზავნილ წიგნებს პარიზში აბრუნებდა.
ომის დასრულების შემდეგ ჯარისკაცების ნაწილს სამშობლოში დაბრუნებამდე ხანგრძლივი ლოდინი უწევდა.
ბუთის შეფასებით, სწორედ ამ პერიოდში გაიზარდა წიგნებზე მოთხოვნა.
„ზავის ხელმოწერის შემდეგ წიგნების საჭიროება უფრო დიდი იყო, ვიდრე ოდესმე. ათასობით ამერიკელი უცხო ქვეყანაში იმყოფებოდა, ყველას სახლში დაბრუნება სურდა და გასაკეთებელი არაფერი ჰქონდა“, — წერდა ის.
წიგნები და ჟურნალები სამხედროებისთვის თავისუფალი დროის შევსებისა და ყოველდღიური გაურკვევლობისგან ყურადღების გადატანის ერთ-ერთ საშუალებად იქცა.
რა ბედი ეწია ომის დროს შექმნილ ბიბლიოთეკას?
1919 წლის ზაფხულში მერი ჯოზეფინ ბუთი შეერთებულ შტატებში დაბრუნდა.
გამგზავრებამდე მისი ერთ-ერთი ბოლო საქმე სამშობლოში მიმავალი ჯარისკაცებისთვის ამერიკის ბიბლიოთეკების ასოციაციის ჟურნალების დარიგება იყო.
შემდეგ ის აღმოსავლეთ ილინოისის პედაგოგიურ სასწავლებელში დაბრუნდა, სადაც ბიბლიოთეკარად კიდევ 25 წელი იმუშავა.
ამ სასწავლებლის ბაზაზე მოგვიანებით აღმოსავლეთ ილინოისის უნივერსიტეტი ჩამოყალიბდა.
პარიზში კი ბიბლიოთეკა, რომლის შექმნაშიც ბუთმა მონაწილეობა მიიღო, ომის დასრულებასთან ერთად არ გამქრალა.
1918 წელს ამერიკელი სამხედროებისთვის მოწყობილი საბიბლიოთეკო სივრცე საფუძვლად დაედო პარიზის ამერიკული ბიბლიოთეკის ისტორიას. დაწესებულება დღემდე ფუნქციონირებს.
მისი დაარსების ისტორია პირველი მსოფლიო ომის ნაკლებად ცნობილ მხარეს გვახსენებს – სამხედრო დაპირისპირების პარალელურად ათასობით ადამიანი განათლებისა და კულტურის შენარჩუნებისთვისაც მუშაობდა.
წყარო: JSTOR Daily