1961 წელს ატლანტის ოკეანის სამხრეთ ნაწილში მდებარე კუნძულ ტრისტან-და-კუნიაზე ვულკანი ამოიფრქვა. მსოფლიოს ერთ-ერთი ყველაზე იზოლირებული დასახლების 264 მცხოვრები იძულებული გახდა, სამშობლო დაეტოვებინა და დიდ ბრიტანეთში გადასახლებულიყო. ადამიანებისთვის, რომლებსაც მანამდე არც ავტომობილი ენახათ, არც ტელევიზორი და არც თანამედროვე ქალაქის ცხოვრება გამოეცადათ, ეს სრულიად ახალ სამყაროსთან შეხვედრა აღმოჩნდა. თუმცა, მიუხედავად ბრიტანეთში არსებული კომფორტისა, კუნძულელთა უმრავლესობამ უკან დაბრუნება არჩია.
1963 წელს BBC-ის გადაცემაში ჟურნალისტი ტიმ ბრინტონი უჩვეულო ამბავს ჰყვებოდა.
„სულ რაღაც ერთი წლის წინ მათ არც საგზაო მოძრაობა ენახათ, არც გზა და არც ჩვეულებრივ კოტეჯზე მაღალი სახლი“, – ამბობდა ის.
საუბარი ტრისტან-და-კუნიას მცხოვრებლებს ეხებოდა – ადამიანებს, რომლებიც მსოფლიოს ყველაზე დაშორებულ მუდმივად დასახლებულ კუნძულზე ცხოვრობდნენ.
ტრისტან-და-კუნია ატლანტის ოკეანის სამხრეთ ნაწილში, დაახლოებით სამხრეთ აფრიკის კეიპტაუნსა და ბრაზილიის რიო-დე-ჟანეიროს შორის მდებარეობს.
კუნძულიდან უახლოეს სხვა დასახლებულ ტერიტორიამდე 2 400 კილომეტრზე მეტია. იქ მოხვედრა მხოლოდ გემით არის შესაძლებელი, რასაც დაახლოებით შვიდი დღე სჭირდება.
თაობების განმავლობაში კუნძულის მოსახლეობა დანარჩენი მსოფლიოსგან თითქმის მოწყვეტილი ცხოვრობდა. მათი ყოველდღიურობა მიწათმოქმედებას, თევზაობასა და მცირე თემის ურთიერთდახმარებას ეფუძნებოდა.
მაგრამ 1961 წლის 10 ოქტომბერს ყველაფერი შეიცვალა.
დღე, როდესაც მიწა გაიხსნა
ტრისტან-და-კუნიას ვულკანი კუნძულის მუდმივი დასახლების დაწყებიდან დაახლოებით 150 წლის განმავლობაში არ ამოფრქვეულა.
ამიტომ მოსახლეობისთვის მოულოდნელი იყო, როდესაც მიწისქვეშა გუგუნი გაისმა და სოფლის მახლობლად ნიადაგზე დიდი ნაპრალები გაჩნდა.
„თავიდან გუგუნი გავიგონეთ, შემდეგ მიწა თავისით გაიბზარა. ამის შემდეგ მიწიდან კვამლი და ცეცხლი ამოვიდა“, – იხსენებდა ერთ-ერთი კუნძულელი BBC-ის 1998 წლის დოკუმენტურ ფილმში.
ადგილობრივმა მცხოვრებმა მერი სვეინმა მოგვიანებით გაიხსენა, როგორ მივარდა მეუღლეს და დაუყვირა:
„სწრაფად ადექი, ფრედ, მიწა იხსნება!“
ნაპრალები კუნძულის მთავარი დასახლებიდან, ედინბურგ-ოფ-ზი-სევენ-სიზიდან, რამდენიმე ასეულ მეტრში გაჩნდა.
მიწისძვრები ძლიერდებოდა, ვულკანიდან კვამლი ამოდიოდა, ხოლო ლავის ნაკადი სახლებს უახლოვდებოდა.
BBC-ის იმდროინდელი რეპორტიორის ცნობით, მთელი ტერიტორია მიწისძვრებისგან ირყეოდა, კუნძულის აღმოსავლეთ ნაწილში კი მიწა სკდებოდა და იშლებოდა.
მოსახლეობამ თევზსაჭერი ნავებით ახლომდებარე ნაიტინგეილის კუნძულს შეაფარა თავი.
მომდევნო დღეს შემთხვევით გამოჩენილმა ნიდერლანდურმა სამგზავრო გემმა ყველა ევაკუირებული აიყვანა.
264 ადამიანმა საკუთარი სახლები დატოვა. თან მხოლოდ ის ნივთები წაიღეს, რისი ტარებაც შეეძლოთ.
მერი სვეინის მოგონებით, ზოგს მხოლოდ თოფი, პალტო და ლამპა ჰქონდა.
რამდენიმე კვირის შემდეგ კუნძულელები ინგლისში აღმოჩნდნენ.
როგორ გაჩნდა მსოფლიოს ერთ-ერთი ყველაზე იზოლირებული დასახლება?
ტრისტან-და-კუნია 1506 წელს პორტუგალიელმა ზღვაოსანმა ტრიშტან და კუნიამ აღმოაჩინა, რომლის სახელიც კუნძულს ეწოდა.
თუმცა მომდევნო სამი საუკუნის განმავლობაში იქ მუდმივი მოსახლეობა არ ცხოვრობდა. კუნძული ძირითადად ზღვის ფრინველებისა და სელაპების საბინადრო ადგილი იყო.
1816 წელს დიდმა ბრიტანეთმა კუნძული დაიკავა.
ამ გადაწყვეტილების ერთ-ერთი მიზეზი ნაპოლეონ ბონაპარტის შესაძლო გათავისუფლების მცდელობის აღკვეთა იყო. საფრანგეთის ყოფილი იმპერატორი იმ დროს ატლანტის ოკეანის კუნძულ წმინდა ელენეზე იყო გადასახლებული.
1817 წელს, როდესაც ბრიტანული გარნიზონი ტრისტან-და-კუნიიდან გაიყვანეს, შოტლანდიელმა სამხედრო მოსამსახურემ უილიამ გლასმა დარჩენა გადაწყვიტა.
მან ოჯახთან და რამდენიმე სხვა ადამიანთან ერთად კუნძულზე პირველი მუდმივი დასახლება დააარსა.
1961 წლისთვის დაახლოებით 100 კვადრატული კილომეტრის ფართობის ვულკანურ კუნძულზე 264 ადამიანი ცხოვრობდა.
მათ შორის იყვნენ იმ ადამიანების შთამომავლებიც, რომლებიც კუნძულის მახლობლად გემების დაღუპვას გადაურჩნენ.
მთელ თემში მხოლოდ შვიდი საგვარეულო გვარი გვხვდებოდა.
კუნძულელთა ცხოვრება ყოველთვის მარტივი არ ყოფილა. ზოგჯერ კარტოფილის მოსავლის განადგურება ან თევზსაჭერი ნავების დაკარგვა მოსახლეობას შიმშილის საფრთხის წინაშე აყენებდა.
მიუხედავად ამისა, მათ კუნძულის დატოვება არ სურდათ და ბრიტანეთის ხელისუფლების მიერ ევაკუაციის ადრინდელ შეთავაზებებსაც უარყოფდნენ.
ადამიანები, რომლებსაც ავტომობილი და ტელევიზორი არასდროს ენახათ
ინგლისში ჩასული კუნძულელები თავდაპირველად საუთჰემპტონის მახლობლად, ყოფილ სამხედრო საავიაციო ბაზაზე დააბინავეს.
მათთვის ბრიტანული ყოველდღიურობის თითქმის ყველა ასპექტი უცხო იყო.
ტრისტან-და-კუნიას ბევრ მცხოვრებს მანამდე არც ავტომობილი ენახა, არც ველოსიპედი, არც ტელევიზორი და არც თანამედროვე მაღაზია.
კუნძულზე ფული ყოველდღიურ ცხოვრებაში თითქმის არ გამოიყენებოდა. მოსახლეობა საკვებს მიწათმოქმედებითა და თევზაობით მოიპოვებდა.
ბრიტანეთში კი ყველაფრის შეძენას ფული სჭირდებოდა.
„მათთვის სამრეწველო რევოლუციას არ უარსებია. 150 წლის განმავლობაში ისინი უბრალო სასოფლო-სამეურნეო ცხოვრებით ცხოვრობდნენ, მსოფლიო პროგრესისგან მოწყვეტილნი“, – განმარტავდა ტიმ ბრინტონი.
ახალ გარემოსთან შეგუება რთული აღმოჩნდა.
კუნძულელი ჯოი რეპეტო ინგლისში ჰაერის დაბინძურებამ შეაწუხა.
„აქ მეტისმეტად ბევრი გაზი და კვამლია“, – ამბობდა ის BBC-სთან საუბრისას.
მისი თქმით, პირველი საცხოვრებლისკენ მგზავრობისას თითქმის განუწყვეტლივ ახველებდა.
უცხო აღმოჩნდა ინგლისის კლიმატიც.
მერი სვეინი პირდაპირ აცხადებდა, რომ მას და მის თანამემამულეებს ბრიტანეთის ამინდი არ მოსწონდათ.
„აქ ძალიან ბევრი ავადმყოფობაა და ეს ადგილი საერთოდ არ მოგვწონს“, – ამბობდა ის.
რატომ გაუჭირდათ კუნძულელებს თანამედროვე ცხოვრების წესთან შეგუება?
განსაკუთრებული გამოწვევა აღმოჩნდა მკაცრად განსაზღვრული სამუშაო გრაფიკი.
ტრისტან-და-კუნიაზე ადამიანის ყოველდღიურობას ბუნებრივი პირობები განსაზღვრავდა.
როდის წავიდოდა სათევზაოდ, როდის დაამუშავებდა მიწას ან როდის შეასრულებდა სხვა სამუშაოს, ხშირად ამინდსა და სეზონზე იყო დამოკიდებული.
ბრიტანეთში კი სამსახური ყოველდღე ერთსა და იმავე დროს მისვლას მოითხოვდა.
ჯოი რეპეტოს მამა, ჯერალდ რეპეტო, ამ განსხვავებას ასე აღწერდა:
„აქ, როდესაც დილით სამსახურში მიდიხარ, ერთი სამუშაო გაქვს. მთელი კვირა ერთსა და იმავე დროს უნდა ადგე, ერთსა და იმავე ადგილას მიხვიდე და ყოველდღე ერთი და იგივე საქმე აკეთო“.
კუნძულელებისთვის ეს ცხოვრების უჩვეულო წესი იყო.
არანაკლებ რთული აღმოჩნდა ფულზე დამოკიდებულება.
„ინგლისში საცხოვრებლად ფული გჭირდება. ტრისტანზე კი ასე არ არის. თუ ფული არ გვაქვს, უბრალოდ მის გარეშე ვცხოვრობთ. ეს არ გვაწუხებს. შემიძლია გავიდე და ჩემი კარტოფილი მოვიყვანო, ან თევზი დავიჭირო“, – ამბობდა მერი სვეინი.
მისთვის კუნძულზე ცხოვრება ეკონომიკურ დამოუკიდებლობასთან ასოცირდებოდა, მაშინ როდესაც ბრიტანეთში ყოველდღიური საჭიროებების დაკმაყოფილება შემოსავალზე იყო დამოკიდებული.
თანამედროვე სამყაროს მოულოდნელი საფრთხეები
ტრისტან-და-კუნიაზე საზოგადოებრივი ცხოვრება ურთიერთნდობას ეფუძნებოდა.
კუნძულს ერთი პოლიციელი ჰყავდა, რომელიც ბრიტანულ ფორმას ატარებდა, თუმცა დანაშაული თითქმის არ ხდებოდა.
ამიტომ ინგლისში მომხდარმა ერთმა შემთხვევამ კუნძულელები განსაკუთრებით შეძრა.
ორი ახალგაზრდა მათ ერთ-ერთ თანამემამულეს თავს დაესხა, ფიზიკურად დააზიანა და მისი ყველაზე ძვირფასი ნივთი – ოქროს საათი – წაართვა და დაამსხვრია.
ადამიანებისთვის, რომლებიც მცირე, ერთმანეთთან მჭიდროდ დაკავშირებულ საზოგადოებაში ცხოვრობდნენ, ეს მძიმე გამოცდილება აღმოჩნდა.
თუმცა ბრიტანულ ცხოვრებას დადებითი მხარეებიც ჰქონდა.
განსაკუთრებით ახალგაზრდებს მოეწონათ ახალი ტანსაცმელი, მუსიკა და გართობის შესაძლებლობები.
ზოგი მათგანი იტალიური კოსტიუმებითა და ფირფიტების დამკვრელებით მოიხიბლა.
ერთ-ერთი მოზარდი BBC-ს უყვებოდა, რომ განსაკუთრებით მოსწონდა ქანთრი და ვესტერნის მუსიკა, მათ შორის ჯონი ქეშისა და ერნესტ ტაბის სიმღერები.
მან თანამედროვე ცეკვებიც შეისწავლა.
„აქ ჩამოსვლის შემდეგ ტვისტს, ლოკომოუშენს და სხვა ცეკვებს ვცეკვავ. ვალსის ცეკვა უკვე დაგვავიწყდა, მაგრამ ტვისტი ძალიან მომწონს“, – ამბობდა ის.
მიუხედავად ამ სიახლეებისა, კუნძულელთა უმრავლესობას სამშობლოში დაბრუნება სურდა.
დაბრუნების შესაძლებლობა
1962 წელს ბრიტანეთის ხელისუფლებამ ტრისტან-და-კუნიაზე სპეციალისტთა ჯგუფი გაგზავნა.
მათი მიზანი ვულკანის მდგომარეობისა და დასახლების უსაფრთხოების შეფასება იყო.
მიუხედავად იმისა, რომ ვულკანიდან ჯერ კიდევ კვამლი ამოდიოდა, გეოლოგებმა დაასკვნეს, რომ ის კვლავ მიძინებულ მდგომარეობაში გადავიდა.
გამოკვლევამ მოულოდნელი შედეგიც აჩვენა.
კუნძულის მთავარი სოფელი თითქმის უვნებლად იყო გადარჩენილი.
ლავის ნაკადმა ბოლო მომენტში მიმართულება შეიცვალა და ზღვაში ჩაედინა.
კუნძულელები ამ მოვლენას ღვთის განგებას მიაწერდნენ.
ზოგიერთ სახლს ჩალის სახურავი დამწვარი ჰქონდა, თუმცა შენობების დიდი ნაწილი კვლავ იდგა.
პრობლემები მაინც არსებობდა.
მოსახლეობის არყოფნის პერიოდში გამვლელ მეზღვაურებს ზოგიერთი სახლი გაეძარცვათ და პირუტყვის ნაწილიც წაეყვანათ.
თუმცა ცხოველების დიდი ნაწილი გადარჩენილი იყო.
ქათმები გამრავლებულიყვნენ, მსხვილფეხა პირუტყვი კუნძულის ბალახით იკვებებოდა და ახალი ხბოებიც გაჩენილიყვნენ.
ძაღლები გაველურებულიყვნენ და ცხვრების ნაწილი დაეხოცათ.
ლავას სანაპიროების გარკვეული მონაკვეთებიც დაეფარა, მაგრამ სპეციალისტების შეფასებით, კუნძულზე დაბრუნება შესაძლებელი იყო.
კენჭისყრა, რომელმაც 264 ადამიანის მომავალი განსაზღვრა
ბრიტანეთის ხელისუფლებამ კუნძულელებს საკუთარი მომავლის გადაწყვეტის შესაძლებლობა მისცა.
სამხედრო ბაზის საზოგადოებრივ დარბაზში ფარული კენჭისყრა გაიმართა.
ხმის მიცემაში მონაწილეობდნენ ტრისტან-და-კუნიას 21 წელს გადაცილებული მცხოვრებლები.
შედეგი თითქმის ერთსულოვანი აღმოჩნდა.
148 ადამიანმა კუნძულზე დაბრუნებას დაუჭირა მხარი, წინააღმდეგი კი მხოლოდ ხუთი იყო.
ეს გადაწყვეტილება განსაკუთრებით საინტერესო იყო იმის გათვალისწინებით, რომ კუნძულელებმა უკვე გაიცნეს თანამედროვე ბრიტანეთის ცხოვრების წესი, ტექნოლოგიები და ინფრასტრუქტურა.
თუმცა მათთვის საკუთარი სახლი, ცხოვრების თავისუფლება და საზოგადოების ერთიანობა უფრო მნიშვნელოვანი აღმოჩნდა.
თავდაპირველად კუნძულზე მცირე ჯგუფი დაბრუნდა, რათა მომდევნო წლისთვის კარტოფილი დაეთესა.
1963 წლის ნოემბერში კი მოსახლეობის უმრავლესობა ტრისტან-და-კუნიაზე დაბრუნდა.
როდესაც BBC-მ მერი სვეინს ჰკითხა, ყველაზე მეტად რას ელოდა სამშობლოში დაბრუნების შემდეგ, მან უპასუხა:
„თავისუფალ ცხოვრებას. იქ შეგვიძლია საკუთარი თევზი დავიჭიროთ და ყველაფერი, რაც გვჭირდება, ფულის გარეშე მოვიპოვოთ“.
რატომ აირჩიეს იზოლაცია თანამედროვე სამყაროს ნაცვლად?
ტრისტან-და-კუნიას ისტორია მხოლოდ ვულკანური კატასტროფისა და მოსახლეობის ევაკუაციის ამბავი არ არის.
ეს არის ისტორია ადამიანებისა, რომლებმაც თანამედროვე სამყაროს გაცნობის შემდეგაც საკუთარი, განსხვავებული ცხოვრების წესი არჩიეს.
1998 წელს BBC-სთან საუბრისას ელეინ რეპეტომ, რომელიც კუნძულზე დაიბადა, თუმცა 1984 წელს იქაურობა დატოვა, განმარტა, რატომ ჰქონდა ტრისტან-და-კუნიას მის მცხოვრებლებზე ასეთი ძლიერი გავლენა.
„ჩვენ ძალიან დამოუკიდებლები ვართ და გადარჩენისთვის ბუნებრივ პირობებთან ბრძოლას მიჩვეულები “, – ამბობდა ის.
მისი თქმით, 1961 წლის მოვლენებმა კუნძულელთა თვითაღქმა და გარესამყაროსთან ურთიერთობა სამუდამოდ შეცვალა.
ვულკანი კი კვლავ ახსენებდა მათ იმ დღეს, როდესაც იძულებულნი გახდნენ, საკუთარი სახლები დაეტოვებინათ.
დღეს ტრისტან-და-კუნია კვლავ მსოფლიოს ერთ-ერთ ყველაზე იზოლირებულ დასახლებად რჩება.
წყარო: BBC