1920 წელს საბჭოთა ხელისუფლებამ თამბაქოს მოხმარების წინააღმდეგ მასშტაბური კამპანია დაიწყო. სიგარეტი არა მხოლოდ ჯანმრთელობისთვის საზიანო პროდუქტად, არამედ კომუნისტური იდეოლოგიისთვის მიუღებელ ჩვევადაც მიიჩნეოდა. თუმცა სახელმწიფოს მცდელობა წინააღმდეგობრივ პოლიტიკად იქცა: ხელისუფლება მოსახლეობას მოწევის შეწყვეტისკენ მოუწოდებდა, პარალელურად კი თამბაქოს წარმოებას ზრდიდა, რადგან ის ეკონომიკისთვის მნიშვნელოვან შემოსავალს ქმნიდა. საბოლოოდ, სიგარეტი საბჭოთა ყოველდღიურობის განუყოფელ ნაწილად იქცა.

1920 წელს საბჭოთა რუსეთში თამბაქოს წინააღმდეგ სახელმწიფო კამპანია დაიწყო. მისი მთავარი ინიციატორი ჯანდაცვის სახალხო კომისარი ნიკოლაი სემაშკო იყო, რომელიც მოწევის კატეგორიული მოწინააღმდეგე გახლდათ.

სემაშკოსთვის თამბაქოსთან ბრძოლა მხოლოდ სამედიცინო საკითხი არ ყოფილა. ის ამ საქმიანობას მარქსისტულ იდეოლოგიასაც უკავშირებდა.

საბჭოთა იდეოლოგების ნაწილის წარმოდგენით, თამბაქო, ალკოჰოლისა და რელიგიის მსგავსად, მოსახლეობის ყურადღებას საზოგადოებისთვის მნიშვნელოვანი საკითხებიდან აშორებდა.

თუმცა მოწევის წინააღმდეგ დაწყებულ კამპანიას თავიდანვე სერიოზული წინააღმდეგობა შეხვდა.

სახელმწიფოს სურდა ჯანმრთელი მოქალაქეები, მაგრამ ამავე დროს სჭირდებოდა შემოსავალი, რომელსაც თამბაქოს წარმოება და გაყიდვა უზრუნველყოფდა.

ეს წინააღმდეგობა საბჭოთა თამბაქოს პოლიტიკას მომდევნო ათწლეულების განმავლობაშიც განსაზღვრავდა.

ლენინი თამბაქოს წინააღმდეგ

ვლადიმერ ლენინი მოწევის მოწინააღმდეგე იყო.

1920 წელს მან ნიკოლაი სემაშკოს თამბაქოს წინააღმდეგ აქტიური ბრძოლისკენ მოუწოდა.

„რატომ არ ვიწყებთ ბრძოლას ამ სარეველას, თამბაქოს, წინააღმდეგ? მე მხარს დაგიჭერთ“, – ასეთი იყო ლენინის გზავნილი.

სემაშკომ თამბაქოს მოხმარების შეზღუდვის, პროდუქციის განაწილების კონტროლისა და წარმოების შემცირების ინიციატივები მოამზადა.

თუმცა ამ გეგმებს სახელმწიფო თამბაქოს მრეწველობის ხელმძღვანელები, სოფლის მეურნეობის წარმომადგენლები და ექსპორტის განვითარებით დაინტერესებული პირები დაუპირისპირდნენ.

შედეგად, ლენინის თავდაპირველი მხარდაჭერა კონკრეტულ პოლიტიკურ გადაწყვეტილებებში არ აისახა.

თამბაქოს წარმოება არ შემცირებულა. პირიქით, სახელმწიფომ მისი განვითარება დაიწყო, რადგან მიღებული შემოსავალი მძიმე მრეწველობის დაფინანსებას შეიძლებოდა მოხმარებოდა.

მსგავსი ეკონომიკური ლოგიკით საბჭოთა ხელისუფლებამ მოგვიანებით ალკოჰოლის წარმოებაც წაახალისა.

1928 წელს იოსებ სტალინი ალკოჰოლის წარმოების გაფართოებას სახელმწიფო შემოსავლების ზრდის საშუალებად განიხილავდა.

პირველი მასშტაბური ანტითამბაქო კამპანია

მიუხედავად პოლიტიკური წინააღმდეგობისა, სემაშკომ მოწევის წინააღმდეგ ფართო საინფორმაციო კამპანიის დაწყება შეძლო.

1918 წელს შექმნილი საბჭოთა ჯანდაცვის სახალხო კომისარიატი – ნარკომზდრავი – მოსახლეობისთვის საყოველთაო სამედიცინო მომსახურებისა და დაავადებების პრევენციის უზრუნველყოფას ისახავდა მიზნად.

ხელისუფლება აცნობიერებდა, რომ დაავადებების თავიდან აცილება ხშირად უფრო იაფი იყო, ვიდრე მათი მკურნალობა.

ამიტომ მოწევის შეწყვეტის ხელშეწყობა სანიტარიულ ღონისძიებებსა და ვაქცინაციის კამპანიებთან ერთად ჯანდაცვის ერთ-ერთ პრიორიტეტად იქცა.

ქალაქებში გამოჩნდა თამბაქოს საწინააღმდეგო პლაკატები.

პროპაგანდისტულ კამპანიაში ცნობილი პოეტების ტექსტებიც გამოიყენებოდა.

ვლადიმერ მაიაკოვსკის მოწოდება დაახლოებით ასე ჟღერდა:

„თავი დაანებეთ მოწევას – ეს ქაღალდში გახვეული შხამია!“

გაზეთები და სამედიცინო სახელმძღვანელოები მოსახლეობას აფრთხილებდნენ, რომ თამბაქოს მოხმარება ჯანმრთელობისთვის საზიანო იყო.

1926 წელს გამოქვეყნებულ წიგნში „სიმართლე მოწევის შესახებ“ ვ. ი. საჟინი თამბაქოს ნერვული სისტემის დასუსტებას, კუჭის პრობლემებსა და სიკვდილის საფრთხეს უკავშირებდა.

კამპანია განსაკუთრებულ ყურადღებას ახალგაზრდებს უთმობდა.

კომუნისტური ახალგაზრდული ორგანიზაციების წევრები პირობას დებდნენ, რომ მოწევას არ დაიწყებდნენ.

მუშათა კლუბებში კი იდგმებოდა სპექტაკლები, რომლებიც თამბაქოს მოხმარების სოციალურ შედეგებს წარმოაჩენდა.

1927 წელს ერთ-ერთი ასეთი წარმოდგენა იყო „მწეველი პიონერის სასამართლო“.

სპექტაკლში მაყურებელი მოწევასთან დაკავშირებულ გადაწყვეტილებებსა და მათ შედეგებზე მსჯელობაში ერთვებოდა.

პროპაგანდისტები ამტკიცებდნენ, რომ თამბაქოს წარმოება შრომით რესურსებს უსარგებლო პროდუქტის შესაქმნელად ხარჯავდა და ამავე დროს თამბაქოს მრეწველობაში დასაქმებული ადამიანების ჯანმრთელობას აზიანებდა.

რამდენი ადამიანი ეწეოდა საბჭოთა რუსეთში?

მიუხედავად პროპაგანდისა, მოწევა მოსახლეობაში ფართოდ იყო გავრცელებული.

1920-იანი წლების მიწურულს მოსკოვის ჯანდაცვის დეპარტამენტის მიერ ჩატარებული გამოკითხვების მიხედვით, ახალგაზრდა მუშა მამაკაცების 50-75% თამბაქოს მოიხმარდა.

ახალგაზრდა ქალებში ეს მაჩვენებელი 11-23%-ს შეადგენდა.

საბჭოთა თამბაქოს ნაწარმის ხარისხიც ხშირად პრობლემური იყო.

ქვეყანაში პოპულარული იყო ისეთი ბრენდები, როგორებიცაა „ბელომორკანალი“ და „ჰერცეგოვინა ფლორი“, რომელსაც სტალინი ანიჭებდა უპირატესობას.

საბჭოთა სიგარეტი შეფუთვითა და ხარისხით დასავლურ პროდუქციას მნიშვნელოვნად ჩამორჩებოდა.

მომხმარებლები ჩიოდნენ, რომ თამბაქო ზოგჯერ ზედმეტად მჭიდროდ იყო დატენილი, რაც მოწევას ართულებდა.

ზოგიერთ კოლოფში მცენარის ღეროებსა და უცხო მინარევებსაც პოულობდნენ.

ხანდახან სიგარეტი იმდენად ნესტიანი იყო, რომ მისი გაშრობა გათბობის რადიატორზე უხდებოდათ.

მიუხედავად ამისა, მოთხოვნა მაღალი რჩებოდა.

კლინიკები, სადაც ადამიანებს მოწევის შეწყვეტაში ეხმარებოდნენ

საბჭოთა ხელისუფლება მხოლოდ პლაკატებითა და მოწოდებებით არ შემოიფარგლა.

1924 წელს შეიქმნა სპეციალიზებული სახელმწიფო სამედიცინო დაწესებულებები, ე.წ. ნარკოდისპანსერები, რომლებიც სხვადასხვა დამოკიდებულების, მათ შორის თამბაქოზე დამოკიდებულების მქონე ადამიანებს დახმარებას სთავაზობდნენ.

თავდაპირველად ასეთ დაწესებულებებს თვეში მხოლოდ რამდენიმე ათეული ადამიანი მიმართავდა.

თუმცა მოთხოვნა სწრაფად გაიზარდა.

1927 წლისთვის დახმარებას წელიწადში დაახლოებით 3 000 ადამიანი ითხოვდა, ხოლო 1928 წელს ეს რიცხვი 8 000-მდე გაიზარდა.

სისტემა ამდენი პაციენტის მისაღებად მზად არ აღმოჩნდა.

თუმცა თამბაქოს საწინააღმდეგო პოლიტიკა მალე შეიცვალა.

1920-იანი წლების მიწურულს სემაშკომ თანამდებობა დატოვა, ხოლო სტალინის მმართველობის განმტკიცებასთან ერთად ანტითამბაქო პროპაგანდამ მნიშვნელობა დაკარგა.

როგორ იქცა სიგარეტი საბჭოთა ეკონომიკის ნაწილად?

1930-იანი წლების დასაწყისში ხელისუფლების დამოკიდებულება თამბაქოს მიმართ უფრო პრაგმატული გახდა.

1931 წელს კვების მრეწველობის სახალხო კომისარმა ანასტას მიქოიანმა სიგარეტი სახელმწიფო ეკონომიკური პოლიტიკის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ინსტრუმენტად დაახასიათა.

მისი აზრით, თამბაქო მუშებისთვის გარკვეულ სტიმულს წარმოადგენდა და ამავე დროს სახელმწიფო ბიუჯეტს შემოსავლით უზრუნველყოფდა.

მიქოიანი სიგარეტს სამხედრო თვალსაზრისითაც მნიშვნელოვნად მიიჩნევდა.

მისი შეფასებით, რთული ბრძოლის შემდეგ ჯარისკაცისთვის მოწევის შესაძლებლობას ფსიქოლოგიური მნიშვნელობა ჰქონდა.

ეს დამოკიდებულება განსაკუთრებით თვალსაჩინო მეორე მსოფლიო ომის დროს გახდა.

1941 წლის 22 ივნისს გერმანიის საბჭოთა კავშირზე თავდასხმის შემდეგ ხელისუფლება ცდილობდა, მტრის კონტროლის ქვეშ მოქცევის საფრთხის წინაშე არსებული სტრატეგიული საწარმოები უსაფრთხო ტერიტორიებზე გადაეტანა.

მათ შორის თამბაქოს ქარხნებიც იყო.

ომის წლებში სიგარეტი ჯარისკაცების ყოველდღიური ცხოვრების მნიშვნელოვან ნაწილად იქცა.

ბლოკადაში მოქცეულ ლენინგრადში თამბაქოს დეფიციტი იმდენად მწვავე იყო, რომ ადამიანები თამბაქოს ქარხნების საკვამურებში დაგროვებულ ნარჩენებს აგროვებდნენ და ფოთლებში ურევდნენ.

გერმანული ჯარების უკანდახევისას საბჭოთა სამხედროები ზოგჯერ მახორკის მოსავლის ასაღებადაც ჩერდებოდნენ.

თამბაქო ომისდროინდელი მომარაგების ერთ-ერთ მნიშვნელოვან პროდუქტად იქცა.

რატომ განახლდა თამბაქოს წინააღმდეგ ბრძოლა 1960-იან წლებში?

1960-იან წლებში საბჭოთა ჯანდაცვის სისტემამ მოსახლეობის ჯანმრთელობის მაჩვენებლების გაუარესების ფონზე კვლავ გაამახვილა ყურადღება თამბაქოსა და ალკოჰოლის მოხმარებაზე.

ჯანდაცვის სამინისტრომ ახალი საინფორმაციო კამპანიები წამოიწყო.

1970-იან წლებში თამბაქოს წინააღმდეგ ბრძოლა კიდევ უფრო გააქტიურდა.

კვლავ გამოიყენებოდა მაიაკოვსკის 1920-იანი წლების მოწოდებაც, თუმცა ათწლეულების განმავლობაში პროპაგანდისტულ გზავნილებს მიჩვეულ მოსახლეობაზე მას მნიშვნელოვანი გავლენა აღარ ჰქონდა.

1978 წელს საბჭოთა კავშირის ერთ-ერთმა წამყვანმა სიგარეტის ბრენდმა, „იავამ“, შეფუთვაზე ჯანმრთელობის შესახებ გამაფრთხილებელი წარწერის გამოცდა დაიწყო.

წარწერა მომხმარებლებს აფრთხილებდა, რომ მოწევა ჯანმრთელობისთვის საზიანო იყო.

თუმცა რეაქცია მოულოდნელი აღმოჩნდა.

მაღაზიებთან რიგები კვლავ გრძელდებოდა.

მომხმარებელთა ნაწილი გაფრთხილებას აბუჩად იგდებდა და აცხადებდა, რომ ეს სისულელე იყო.

გაყიდვები არ შემცირებულა – მყიდველები კვლავ სრულად იყენებდნენ თითოეულისთვის დაწესებულ, ერთი ბლოკის შეძენის ლიმიტს.

საბჭოთა კავშირის დაშლა და დასავლური სიგარეტის შემოსვლა

1980-იან წლებში საბჭოთა კავშირში თამბაქოს მოხმარება კვლავ მაღალ დონეზე რჩებოდა.

მამაკაცების დაახლოებით 60% ეწეოდა, ქალებში კი ეს მაჩვენებელი 10–20%-ის ფარგლებში იყო.

საბჭოთა თამბაქოს ბაზარს დასავლური კომპანიებიც აკვირდებოდნენ.

იმ პერიოდში შეერთებულ შტატებსა და დიდ ბრიტანეთში თამბაქოს მოხმარებაზე მზარდ გავლენას ახდენდა კიბოს შესახებ სამეცნიერო კვლევები და ჯანმრთელობის გამაფრთხილებელი კამპანიები.

საბჭოთა კავშირი კი დასავლური მწარმოებლებისთვის უზარმაზარ, ჯერ კიდევ ნაკლებად ათვისებულ ბაზარს წარმოადგენდა.

1990 წელს სიგარეტის დეფიციტმა საბჭოთა კავშირში უკმაყოფილება გამოიწვია.

ერთ-ერთი საპროტესტო გამოსვლის დროს მწეველებმა მიხეილ გორბაჩოვის ავტომობილების კოლონასაც კი შეუცვალეს მარშრუტი.

ამ ფონზე ამერიკულმა თამბაქოს კომპანიებმა R. J. Reynolds-მა და Philip Morris-მა საბჭოთა ბაზარს 34 მილიარდი ღერი სიგარეტი მიაწოდეს.

ეს კომპანიები აწარმოებდნენ ისეთ ცნობილ ბრენდებს, როგორებიცაა Camel, Winston და Marlboro.

საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ დასავლური თამბაქოს ნაწარმი უკვე თავისუფლად შევიდა პოსტსაბჭოთა ბაზარზე.

მომხმარებლებისთვის ხელმისაწვდომი გახდა უფრო მრავალფეროვანი და უკეთ შეფუთული პროდუქცია.

მამაკაცებში თამბაქოს მოხმარება გაიზარდა, ქალებში კი გავრცელების მაჩვენებელი გაორმაგდა.

დასავლურმა მარკეტინგმა ახალი შესაძლებლობები შექმნა, თუმცა კომპანიებს უკვე დახვდათ საზოგადოება, რომელშიც მოწევა ათწლეულების განმავლობაში ფართოდ იყო გავრცელებული.

წყარო: History Today