მშობიარობის შემდგომი ჯანმრთელობის პრობლემები ყოველთვის პირველ კვირებსა თუ თვეებში არ ვლინდება. შარდისა და განავლის შეუკავებლობა, ქრონიკული ტკივილი, შინაგანი ორგანოების შეხორცებები და ფსიქოლოგიური ტრავმა ზოგიერთ ქალს წლებისა და ათწლეულების განმავლობაშიც აწუხებს. საერთაშორისო კვლევების თანახმად, მსოფლიოში ყოველწლიურად დაახლოებით 40 მილიონი ქალი მშობიარობასთან დაკავშირებულ ხანგრძლივ გართულებებს განიცდის. სპეციალისტები აღნიშნავენ, რომ ამ პრობლემების ნაწილი არასაკმარისად არის შესწავლილი, ხოლო ქალები ხშირად დროულ დიაგნოსტიკასა და მკურნალობას ვერ იღებენ.
გართულება, რომელიც მშობიარობიდან შვიდი წლის შემდეგ გამოვლინდა
2024 წელს ერთ-ერთი ბრიტანელი ჟურნალისტი გადაუდებელი ოპერაციისთვის საავადმყოფოში გადაიყვანეს. მას ძლიერი მუცლის ტკივილი აწუხებდა, რომელსაც მორფინიც ვერ უმსუბუქებდა.
გამოკვლევამ ნაწლავის გაუვალობა გამოავლინა. ოპერაციის დროს ექიმებმა აღმოაჩინეს, რომ ნაწლავის ნაწილი სისხლისა და ჟანგბადის მიწოდების გარეშე დარჩენილიყო, განვითარებული იყო პერფორაცია და მძიმე ინფექცია.
ქირურგებს დაახლოებით 60 სანტიმეტრი დაზიანებული ნაწლავის ამოკვეთა დასჭირდათ.
პრობლემა შვიდი წლით ადრე ჩატარებულ საკეისრო კვეთასა და მის შემდეგ განვითარებულ გართულებებს უკავშირდებოდა.
პირველი შვილის დაბადებიდან ოთხ დღეში ქალს განმეორებითი გადაუდებელი ოპერაცია დასჭირდა. შედეგად მუცლის ღრუში ნაწიბუროვანი ქსოვილი, ე.წ. შეხორცებები, ჩამოყალიბდა.
წლების განმავლობაში მას მნიშვნელოვანი სიმპტომები არ ჰქონია, თუმცა მოგვიანებით შეხორცებებმა ნაწლავის გაუვალობა გამოიწვია.
პირველი მძიმე ოპერაციიდან ოთხ თვეში იგივე პრობლემა განმეორდა და ქალი კვლავ საოპერაციო მაგიდაზე აღმოჩნდა.
ექიმების განმარტებით, მსგავსი გართულების ხელახლა განვითარების რისკი მას მთელი ცხოვრების განმავლობაში შეუნარჩუნდება.
ეს შემთხვევა იშვიათია, თუმცა აჩვენებს, რომ მშობიარობასთან დაკავშირებული ქირურგიული ჩარევის შედეგები ზოგჯერ მრავალი წლის შემდეგაც შეიძლება გამოვლინდეს.
ყოველწლიურად 40 მილიონი ქალი – რას აჩვენებს საერთაშორისო კვლევა?
სამედიცინო ჟურნალ The Lancet Global Health-ში გამოქვეყნებული საერთაშორისო მიმოხილვის თანახმად, მსოფლიოში ყოველწლიურად დაახლოებით 40 მილიონ ქალს მშობიარობასთან დაკავშირებული ხანგრძლივი ჯანმრთელობის პრობლემები აღენიშნება.
მათ შორისაა ქრონიკული ტკივილი, შარდისა და განავლის შეუკავებლობა, მენჯის ორგანოების დაწევა, სქესობრივი ფუნქციის დარღვევები და სხვა გართულებები.
კვლევის ერთ-ერთი ავტორი, ავსტრალიის ბერნეტის ინსტიტუტის პერინატალური ეპიდემიოლოგი ჯოშუა ფოგელი აღნიშნავს, რომ პრობლემების მრავალფეროვნება განსაკუთრებით საყურადღებოა.
მისი შეფასებით, ქალებისთვის ხშირად გაურკვეველია, მშობიარობის შემდეგ რომელი სიმპტომებია გამოჯანმრთელების ჩვეულებრივი ნაწილი და როდის არის აუცილებელი სამედიცინო დახმარება.
ჯანდაცვის სისტემებში განსაკუთრებული ყურადღება ტრადიციულად დედათა სიკვდილიანობის შემცირებას ეთმობოდა.
ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის მონაცემებით, 2000-2023 წლებში მსოფლიოში დედათა სიკვდილიანობის მაჩვენებელი დაახლოებით 40%-ით შემცირდა.
თუმცა სპეციალისტები მიუთითებენ, რომ სიცოცხლის გადარჩენასთან ერთად აუცილებელია მშობიარობის შემდგომი ცხოვრების ხარისხისა და ხანგრძლივი ჯანმრთელობის პრობლემების შეფასებაც.
საკეისრო კვეთა და გრძელვადიანი რისკები
საკეისრო კვეთა ხშირად აუცილებელი და სიცოცხლის გადამრჩენი სამედიცინო ჩარევაა, თუმცა ის მუცლის ღრუს მასშტაბურ ქირურგიულ ოპერაციას წარმოადგენს.
მსოფლიოში მშობიარობების დაახლოებით 21% საკეისრო კვეთით სრულდება. ზოგიერთ ქვეყანაში ეს მაჩვენებელი გაცილებით მაღალია.
ოპერაციის შემდეგ შესაძლო გართულებებს შორისაა ინფექცია, სისხლის შედედებასთან დაკავშირებული პრობლემები, ნაწიბუროვანი ქსოვილის წარმოქმნა და შემდგომ ორსულობებთან დაკავშირებული გარკვეული რისკები.
მუცლის ღრუში განვითარებულმა შეხორცებებმა შესაძლოა შინაგანი ორგანოების ერთმანეთთან დაკავშირება, ტკივილი ან ნაწლავის გაუვალობა გამოიწვიოს.
2017 წელს შვედეთში ჩატარებულმა კვლევამ აჩვენა, რომ მუცლის ღრუს შეხორცებები საკეისრო კვეთის ისტორიის მქონე ქალების 37%-ს აღენიშნებოდა, მაშინ როდესაც საკეისრო კვეთის გარეშე ქალებში ეს მაჩვენებელი 10% იყო.
შეხორცებები ყველა შემთხვევაში არ იწვევს სიმპტომებს, თუმცა ზოგჯერ შემდგომ ქირურგიულ ჩარევას ართულებს.
ამასთან, საკეისრო კვეთის შემდეგ მომდევნო ორსულობებში იზრდება პლაცენტის პათოლოგიური მიმაგრების ზოგიერთი ფორმის რისკიც.
აშშ-ში ჩატარებულმა კიდევ ერთმა კვლევამ, რომელიც 43 646 ქალს 50 წლის განმავლობაში აკვირდებოდა, საკეისრო კვეთის მქონე ჯგუფში დაკვირვების პერიოდში სიკვდილიანობის 16%-ით მაღალი რისკი გამოავლინა ვაგინალური მშობიარობის ჯგუფთან შედარებით.
თუმცა მკვლევრები ხაზს უსვამენ, რომ ეს სტატისტიკური კავშირი არ ადასტურებს, თითქოს გაზრდილი რისკის უშუალო მიზეზი თავად საკეისრო კვეთა იყოს.
შედეგზე შესაძლოა გავლენას ახდენდეს ქალის ჯანმრთელობის საწყისი მდგომარეობა, თანმხლები დაავადებები და სხვა ფაქტორები.
ბუნებრივი მშობიარობის შემდეგ განვითარებული პრობლემები
ხანგრძლივი გართულებები მხოლოდ საკეისრო კვეთას არ უკავშირდება.
ვაგინალური მშობიარობის დროს შესაძლებელია შორისის ქსოვილების დაზიანება, მენჯის ფსკერის კუნთების სისუსტე და ნერვების ტრავმა.
განსაკუთრებით მძიმე შემთხვევებში დაზიანება ანალური სფინქტერისა და სწორი ნაწლავის ქსოვილებზეც ვრცელდება.
ჰეზერ ბარნსი, რომელიც დღეს 70 წელს გადაცილებულია, ასეთ გართულებას ოთხ ათწლეულზე მეტი ხნის წინ გადაურჩა.
მისი შვილის დაბადებისას ექიმებმა სამეანო მაშები გამოიყენეს, ხოლო მშობიარობას მეოთხე ხარისხის შორისის გახევა მოჰყვა.
შედეგად ქალს განუვითარდა ქრონიკული ტკივილი, განავლის შეუკავებლობა და მენჯის არეში ნერვის დაზიანებასთან დაკავშირებული პრობლემები.
„ყოველდღე მტკივა. პრაქტიკულად არცერთი დღე არ მაქვს ტკივილის გარეშე“, – ამბობს ბარნსი.
მისი თქმით, გართულებებმა მნიშვნელოვნად შეცვალა მისი ცხოვრება. მან ვეღარ შეძლო სამსახურში დაბრუნება და მეორე შვილის გაჩენაზეც უარი თქვა.
პრობლემები მშობიარობიდან 20-26 წლის შემდეგ
ერთ-ერთმა კვლევამ, რომელიც მშობიარობიდან 20-26 წლის შემდეგ ქალების ჯანმრთელობის მდგომარეობას სწავლობდა, შემდეგი შედეგები გამოავლინა:
- მონაწილეთა 61%-ს შარდის შეუკავებლობის სიმპტომები ჰქონდა;
- 22%-ს — განავლის შეუკავებლობა;
- 17%-ს — მენჯის ორგანოების დაწევის სიმპტომები.
ეს მონაცემები კონკრეტულ საკვლევ ჯგუფს ეხება და არ ნიშნავს, რომ მსოფლიოში ყველა ქალში იგივე სიხშირე ფიქსირდება.
კვლევის ავტორი, გლაზგოს კალედონიის უნივერსიტეტის პროფესორი სიუზან ჰაგენი აღნიშნავს, რომ სტატისტიკა სრულად ვერ ასახავს ამ პრობლემების გავლენას ყოველდღიურ ცხოვრებაზე.
შეუკავებლობა და ქრონიკული ტკივილი შესაძლოა ზღუდავდეს ქალების პროფესიულ საქმიანობას, სოციალურ ურთიერთობებსა და გადაადგილებას.
ზოგიერთი ქალი იძულებულია, წინასწარ დაგეგმოს მგზავრობა, კვება და ყოველდღიური საქმიანობა იმის მიხედვით, რამდენად ხელმისაწვდომი იქნება საპირფარეშო.
„საუკეთესო მეგობარსაც კი არ ეუბნებოდი“
ჰეზერ ბარნსი იხსენებს, რომ წლების წინ მშობიარობის შემდგომ შეუკავებლობასა და ქრონიკულ ტკივილზე საუბარი თითქმის ტაბუდადებული იყო.
„საუკეთესო მეგობარსაც კი არ ეუბნებოდი“, – ამბობს ის.
ბარნსის გამოცდილებით, პრობლემას მხოლოდ ფიზიკური ტკივილი არ წარმოადგენდა.
მას მრავალი წლის განმავლობაში უჭირდა ექიმების დარწმუნება, რომ რეალურად ძლიერი ტკივილი აწუხებდა.
მსგავს გამოცდილებაზე საუბრობს კაჯალ და სილვაც, რომელსაც მშობიარობის დროს მეოთხე ხარისხის გახევა განუვითარდა.
ექვსი წლის შემდეგაც ის მენჯის ქრონიკულ ტკივილს განიცდის და ხანგრძლივად ჯდომა ან ფეხზე დგომა უჭირს.
მისი თქმით, ყოველდღიური ცხოვრების დაგეგმვისას მუდმივად უწევს ჯანმრთელობის მდგომარეობის გათვალისწინება.
და სილვასთვის გარკვეული შვება ფიზიოთერაპიამ და მსგავსი გამოცდილების მქონე ქალებთან ურთიერთობამ მოიტანა.
ქრონიკული ტკივილი და ნერვების დაზიანება
მშობიარობის შემდგომი ხანგრძლივი ტკივილის ერთ-ერთი შესაძლო მიზეზი პუდენდალური ნერვის დაზიანებაა.
ეს ნერვი მენჯის არეში მდებარეობს და მნიშვნელოვან როლს ასრულებს სასქესო ორგანოების, შარდსადენისა და ანალური მიდამოს მგრძნობელობასა და ფუნქციონირებაში.
მისმა დაზიანებამ შესაძლოა გამოიწვიოს მუდმივი ტკივილი, წვის შეგრძნება ან სხვა ფუნქციური დარღვევები.
სპეციალისტების შეფასებით, პრობლემას ართულებს ის გარემოებაც, რომ ქალების ტკივილი სამედიცინო დაწესებულებებში ყოველთვის სათანადოდ არ ფასდება.
2024 წელს დიდ ბრიტანეთში გამოქვეყნებულ ანგარიშში, რომელიც მშობიარობასთან დაკავშირებულ ტრავმებს ეხებოდა, აღწერილი იყო შემთხვევები, როდესაც პაციენტები არასაკმარის ტკივილგამაყუჩებელ დახმარებას იღებდნენ.
ექსპერტები აღნიშნავენ, რომ მშობიარობის შემდეგ ხანგრძლივი ან მზარდი ტკივილი არ უნდა ჩაითვალოს ავტომატურად ნორმალურ მდგომარეობად.
ფსიქოლოგიური შედეგები, რომლებიც წლების განმავლობაში გრძელდება
მშობიარობასთან დაკავშირებული გართულებები მხოლოდ ფიზიკური ჯანმრთელობის პრობლემებით არ შემოიფარგლება.
ტრავმულმა გამოცდილებამ შესაძლოა გამოიწვიოს შფოთვა, დეპრესია და პოსტტრავმული სტრესული აშლილობა.
დიმპლ მისტრის პირველი მშობიარობის დროს მძიმე დაზიანება განუვითარდა.
შემდგომში ინფექციისა და ნაკერების გართულების გამო მას სტომის შექმნა დასჭირდა – ქირურგიული ჩარევა, რომლის დროსაც ნაწლავის შიგთავსის გამოსაყოფად მუცლის კედელზე სპეციალური ხვრელი კეთდება.
მოგვიანებით სტომა გაუუქმეს, თუმცა ქალს კვლავ აწუხებს მუცლისა და მენჯის ქრონიკული ტკივილი.
მისი თქმით, მეორე ორსულობისას განსაკუთრებით ძლიერი იყო საავადმყოფოში დაბრუნებისა და მშობიარობის დროს გარდაცვალების შიში.
მსგავს გამოცდილებას აღწერს ნეა ჯოშიც, რომელსაც 2020 წელს გადაუდებელი საკეისრო კვეთის შემდეგ პოსტტრავმული სტრესული აშლილობა განუვითარდა.
ფსიქოლოგიური დახმარების შედეგად მისი მდგომარეობა გაუმჯობესდა, თუმცა მოგვიანებით სხვა ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემებიც გამოვლინდა.
კვლევების თანახმად, მშობიარობის შემდგომი დეპრესია ახალბედა დედების დაახლოებით 10-15%-ს შეიძლება შეეხოს.
ზოგიერთ შემთხვევაში სიმპტომები ხანგრძლივად გრძელდება.
ერთ-ერთმა კვლევამ აჩვენა, რომ მონაწილეთა დაახლოებით 4,5%-ს დეპრესიული სიმპტომები სამწლიანი დაკვირვების განმავლობაში შეუნარჩუნდა.
რატომ რჩება ბევრი ქალი სამედიცინო დახმარების გარეშე?
მკვლევრები რამდენიმე ძირითად მიზეზს ასახელებენ.
პირველი – მშობიარობის შემდგომი სამედიცინო მეთვალყურეობა ხშირად მხოლოდ პირველ კვირებსა და თვეებზეა ორიენტირებული.
მეორე – ქალების ნაწილი მიიჩნევს, რომ ტკივილი, შეუკავებლობა ან სხვა ფუნქციური დარღვევები მშობიარობის გარდაუვალი შედეგია.
მესამე – სიმპტომებზე საუბარს ზოგჯერ სირცხვილის განცდა და სტიგმა აფერხებს.
2019 წელს გამოქვეყნებულმა კვლევამ აჩვენა, რომ მენჯის ორგანოების დაწევის მქონე ზოგიერთი ქალი ექიმთან მიმართვას წლების განმავლობაში აჭიანურებდა.
ერთ-ერთმა მონაწილემ დახმარება მხოლოდ 30 წლის შემდეგ ითხოვა, როდესაც სიმპტომები გაუმწვავდა.
ჩრდილოეთ კაროლინის უნივერსიტეტის მეანო-გინეკოლოგიის პროფესორი ელისონ სტიუბე პრობლემას ასე აღწერს: მშობიარობის შემდეგ სამედიცინო და საზოგადოებრივი ყურადღება ხშირად მთლიანად ახალშობილზე გადადის, დედის ჯანმრთელობა კი მეორე პლანზე რჩება.
სპეციალისტების შეფასებით, საჭიროა მშობიარობის შემდგომი მეთვალყურეობის ისეთი მოდელი, რომელიც ქალის ჯანმრთელობას არა მხოლოდ რამდენიმე კვირის, არამედ უფრო ხანგრძლივი პერიოდის განმავლობაში შეაფასებს.
როდის არის აუცილებელი ექიმთან მიმართვა?
სპეციალისტები ხაზს უსვამენ, რომ მშობიარობის შემდეგ გარკვეული დისკომფორტი შესაძლებელია, თუმცა ყველა სიმპტომი გამოჯანმრთელების ბუნებრივ ნაწილად არ უნდა ჩაითვალოს.
განსაკუთრებით საყურადღებოა მუდმივი ან განმეორებადი მენჯისა და მუცლის ტკივილი, შარდისა და განავლის შეუკავებლობა, ნაწლავის მოქმედების მნიშვნელოვანი ცვლილებები, სქესობრივი ურთიერთობისას ტკივილი და ფსიქოლოგიური სიმპტომები, რომლებიც ყოველდღიურ ცხოვრებას ართულებს.
მკურნალობის მეთოდები დამოკიდებულია კონკრეტულ დიაგნოზზე და შესაძლოა მოიცავდეს მენჯის ფსკერის ფიზიოთერაპიას, მედიკამენტურ მკურნალობას, ფსიქოლოგიურ დახმარებას ან საჭიროების შემთხვევაში ქირურგიულ ჩარევას.
ძლიერი უეცარი მუცლის ტკივილი, განმეორებითი ღებინება, მუცლის მნიშვნელოვანი შებერილობა ან ნაწლავის გაუვალობის ნიშნები გადაუდებელ სამედიცინო შეფასებას საჭიროებს.
რატომ არის მნიშვნელოვანი მშობიარობის გრძელვადიანი შედეგების შესწავლა?
საერთაშორისო კვლევები აჩვენებს, რომ დედათა ჯანმრთელობის შეფასება მხოლოდ მშობიარობის უსაფრთხო დასრულებით არ უნდა შემოიფარგლებოდეს.
ქალის ცხოვრების ხარისხზე გავლენა შეიძლება იქონიოს როგორც უშუალოდ მშობიარობისას მიღებულმა დაზიანებებმა, ისე ქირურგიული ჩარევის შემდგომმა გართულებებმა და ფსიქოლოგიურმა გამოცდილებამ.
ამასთან, ყველა გართულება ერთნაირი სიხშირით არ ვითარდება და მათი არსებობა არ ნიშნავს, რომ მშობიარობა ან საკეისრო კვეთა აუცილებლად ხანგრძლივ ჯანმრთელობის პრობლემებს გამოიწვევს.
მკვლევრების მთავარი გზავნილია, რომ ქალებს უნდა ჰქონდეთ სრულყოფილი ინფორმაცია შესაძლო რისკების, საყურადღებო სიმპტომებისა და მკურნალობის ხელმისაწვდომი მეთოდების შესახებ.
წყარო: BBC