მეცნიერები იკვლევენ იშვიათ გენეტიკურ თავისებურებას, რომლის მქონე ადამიანებს სრულფასოვანი დასვენებისთვის ჩვეულებრივზე ნაკლები ძილი სჭირდებათ. კვლევების თანახმად, ბუნებრივად ხანმოკლე ძილი განსხვავდება ძილის ქრონიკული ნაკლებობისგან, რომელიც ჯანმრთელობის სხვადასხვა რისკთან არის დაკავშირებული.

ზრდასრული ადამიანების უმრავლესობისთვის არასაკმარისი ძილი ჯანმრთელობის პრობლემების განვითარების რისკს ზრდის. თუმცა არსებობს ადამიანთა მცირე ჯგუფი, რომელსაც შედარებით ხანმოკლე ძილის შემდეგაც შეუძლია დასვენებულად გაღვიძება და დღის განმავლობაში ნორმალური ფუნქციონირება.

მეცნიერები ამ თავისებურებას ბუნებრივად ხანმოკლე ძილს (Natural Short Sleep) უწოდებენ. მკვლევრების ყურადღებას განსაკუთრებით იპყრობს ის გარემოება, რომ ასეთი ადამიანები ძილის ხანგრძლივობას განზრახ არ ამცირებენ და დასვენებისთვის დამატებით სტიმულატორებს არ საჭიროებენ.

კვლევების ერთ-ერთი მთავარი მიზანია იმის დადგენა, როგორ არეგულირებს ადამიანის ტვინი ძილის მოთხოვნილებას და რა ბიოლოგიური პროცესები უზრუნველყოფს ორგანიზმის აღდგენას.

არასაკმარისი ძილი და ჯანმრთელობის რისკები

ძილის დროს ადამიანის ორგანიზმში მიმდინარეობს ნერვული სისტემის, ნივთიერებათა ცვლისა და იმუნური ფუნქციების რეგულაციასთან დაკავშირებული პროცესები.

კალიფორნიის უნივერსიტეტის მკვლევრის, ინგ-ჰუი ფუს განმარტებით, ძილი მნიშვნელოვან როლს ასრულებს სიფხიზლის შენარჩუნებაში, მეტაბოლიზმის რეგულაციაში, იმუნური სისტემის ფუნქციონირებასა და ემოციური მდგომარეობის მართვაში. ძილის დროს აქტიურდება ტვინიდან ნივთიერებათა ცვლის ნარჩენების გამოდევნასთან დაკავშირებული მექანიზმებიც, მათ შორის გლიმფური სისტემა.

აშშ-ის ჯანმრთელობის ეროვნული სტატისტიკის მონაცემების თანახმად, ზრდასრული მოსახლეობის დაახლოებით მესამედს დღეში შვიდ საათზე ნაკლები სძინავს.

პოპულაციური კვლევების მეტაანალიზი მიუთითებს, რომ ძილის ხანგრძლივობის სისტემატური შემცირება დაკავშირებულია სიმსუქნის, შაქრიანი დიაბეტისა და გულის კორონარული დაავადების განვითარების მომატებულ რისკთან.

მეცნიერები ერთმანეთისგან განასხვავებენ ორ მდგომარეობას: ბუნებრივად ხანმოკლე ძილსა და ჩვევის შედეგად შემცირებულ ძილს.

პირველ შემთხვევაში ადამიანი შედარებით მცირე ხანგრძლივობის ძილის შემდეგაც დასვენებულად გრძნობს თავს. მეორე შემთხვევაში კი ძილის შემცირება ხშირად სამუშაო გრაფიკს, ცხოვრების წესს ან სხვა გარემოებებს უკავშირდება.

ჰარვარდის სამედიცინო სკოლის ნევროლოგიის პროფესორი ელიზაბეთ კლერმანი აღნიშნავს, რომ ადამიანებს ყოველთვის არ შეუძლიათ საკუთარი ძილის მოთხოვნილების ზუსტად შეფასება.

2005 წელს ჩატარებულმა კვლევამ აჩვენა, რომ ახალგაზრდა ზრდასრულები უფრო დიდხანს იძინებდნენ, როდესაც მკვლევრები მათ საწოლში გასატარებელ დროს უხანგრძლივებდნენ. ეს მიუთითებდა, რომ მონაწილეთა ყოველდღიური ძილის რეჟიმი შესაძლოა სრულად ვერ აკმაყოფილებდა მათ ფიზიოლოგიურ მოთხოვნილებას.

სპეციალისტების განმარტებით, დაღლილობის სუბიექტური შეგრძნების არარსებობა ყოველთვის არ ნიშნავს, რომ ორგანიზმს საკმარისად ეძინა. ზოგიერთ შემთხვევაში ძილის ნაკლებობით გამოწვეული დაღლილობა შეიძლება კოფეინის მოხმარებით ან ყოველდღიურ რეჟიმთან ადაპტაციით იყოს შენიღბული.

რა როლს ასრულებს გენეტიკა

ბუნებრივად ხანმოკლე ძილის შესწავლის ერთ-ერთი ძირითადი მიმართულება გენეტიკურ ფაქტორებს უკავშირდება.

2005 წელს სამეცნიერო ჟურნალ Nature-ში გამოქვეყნებულ კვლევაში კიარა ჩირელისა და მისი კოლეგების ჯგუფმა ხილის ბუზებში გამოავლინა Shaker გენის მუტაცია, რომელიც ძილის ხანგრძლივობაზე მოქმედებდა.

მუტაციის მქონე ბუზებს ჩვეულებრივ ინდივიდებთან შედარებით დაახლოებით სამჯერ ნაკლები ეძინათ. ამასთან, მათ სიცოცხლის ხანგრძლივობაც შემცირებული ჰქონდათ.

კვლევამ აჩვენა, რომ გენეტიკურ ცვლილებებს ძილის ხანგრძლივობაზე გავლენის მოხდენა შეუძლია, თუმცა ძილის შემცირება ყოველთვის არ ნიშნავს ორგანიზმისთვის ძილის ნაკლებ მოთხოვნილებას.

2009 წელს ინგ-ჰუი ფუმ და მისმა კოლეგამ, ლუის პტაჩეკმა, ადამიანებში ბუნებრივად ხანმოკლე ძილთან დაკავშირებული DEC2 გენის მუტაცია გამოავლინეს.

შემდგომმა კვლევებმა ოჯახურ ბუნებრივად ხანმოკლე ძილთან დაკავშირებული იშვიათი გენეტიკური ვარიანტები კიდევ რამდენიმე გენში დაადგინა.

მეცნიერებმა ამ დროისთვის სულ მცირე ხუთი ასეთი გენი გამოავლინეს:

  • DEC2

  • ADRB1

  • NPSR1

  • GRM1

  • SIK3

აღნიშნული გენები დაკავშირებულია ტვინის იმ მექანიზმებთან, რომლებიც ძილისა და სიფხიზლის მდგომარეობებს არეგულირებს.

თუმცა ჯერ კიდევ დაუდგენელია, ამ გენეტიკური თავისებურებების მქონე ადამიანების ორგანიზმში აღდგენითი პროცესები უფრო სწრაფად მიმდინარეობს, მათ ნაკლები აღდგენა სჭირდებათ თუ ძილის მოთხოვნილებას სხვა ბიოლოგიური მექანიზმები განსაზღვრავს.

როგორ აღადგენს ტვინი ფუნქციებს ძილის დროს

ძილის ფუნქციების შესწავლისას მკვლევრები განსაკუთრებულ ყურადღებას უთმობენ ტვინის ნერვულ უჯრედებს შორის კავშირებს – სინაფსებს.

ერთ-ერთი სამეცნიერო ჰიპოთეზის თანახმად, სიფხიზლის პერიოდში ნერვულ სისტემაში მიმდინარე აქტივობა ცვლის სინაფსურ კავშირებს, ხოლო ძილი ხელს უწყობს მათი აქტივობის რეგულაციას. ამ პროცესს სინაფსური ჰომეოსტაზი ეწოდება.

ვისკონსინის უნივერსიტეტის მკვლევარი კიარა ჩირელი აღნიშნავს, რომ ზოგიერთი სამეცნიერო მონაცემის მიხედვით, ბუნებრივად ხანმოკლე ძილის მქონე ადამიანებს, მიუხედავად ძილის შემცირებული ხანგრძლივობისა, შესაძლოა შენარჩუნებული ჰქონდეთ ღრმა, ნელი ტალღების ძილი.

ეს გარემოება წარმოშობს ჰიპოთეზას, რომ მათ ტვინში აღდგენასთან დაკავშირებული გარკვეული პროცესები შედარებით მოკლე დროში მიმდინარეობდეს.

ამასთან, მეცნიერებს ჯერ არ დაუდგენიათ, კონკრეტულად რომელი პროცესები შეიძლება მიმდინარეობდეს უფრო სწრაფად და რა განსაზღვრავს ამ ადამიანების ძილის შემცირებულ მოთხოვნილებას.

როგორ არეგულირებს ორგანიზმი ძილის მოთხოვნილებას

ჰარვარდის უნივერსიტეტის ნევროლოგიის პროფესორის, თომას სკამელის განმარტებით, ძილის რეგულაციაში ორი ძირითადი ბიოლოგიური მექანიზმი მონაწილეობს.

პირველია ცირკადული რიტმი – ორგანიზმის შინაგანი ბიოლოგიური სისტემა, რომელიც ძილისა და სიფხიზლის პერიოდულობას განსაზღვრავს.

მეორეა ძილის ჰომეოსტაზური წნეხი, რომელიც სიფხიზლის ხანგრძლივობის ზრდასთან ერთად ძლიერდება. რაც უფრო დიდხანს რჩება ადამიანი ფხიზლად, მით უფრო იზრდება ძილის ფიზიოლოგიური მოთხოვნილება.

ამ ორი მექანიზმის ურთიერთქმედება ხსნის, რატომ შეიძლება უძილო ღამის შემდეგ ადამიანი გამთენიისას განსაკუთრებით დაღლილი იყოს, დილის საათებში კი შედარებით მეტი სიფხიზლე იგრძნოს.

თუმცა სიფხიზლის შეგრძნება თავისთავად არ ადასტურებს, რომ ორგანიზმში ძილის დროს მიმდინარე ყველა აღდგენითი პროცესი დასრულებულია.

1995 წელს გამოქვეყნებული კვლევის მიხედვით, გაღვიძება შეიძლება უკავშირდებოდეს ძილის ჰომეოსტაზური წნეხის შემცირებასა და ცირკადული სიფხიზლის სიგნალის გაძლიერებას და არა აუცილებლად ყველა აღდგენითი პროცესის დასრულებას.

რამდენი საათის ძილია საჭირო

ძილის ოპტიმალური ხანგრძლივობა ადამიანებს შორის განსხვავდება. მასზე გავლენას ახდენს როგორც გენეტიკური, ისე გარემო ფაქტორები.

ამერიკის ძილის მედიცინის აკადემიის რეკომენდაციით, ზრდასრულთა უმრავლესობას ჯანმრთელობის შესანარჩუნებლად რეგულარულად სულ მცირე შვიდსაათიანი ძილი სჭირდება.

აშშ-ის დაავადებათა კონტროლისა და პრევენციის ცენტრის მიერ გამოქვეყნებული, 2024 წლის ეროვნული გამოკითხვის მონაცემებით, ზრდასრულთა 30,5%-ს დღეში შვიდ საათზე ნაკლები ეძინა. ამავე კვლევაში მონაწილეთა 54,8% აცხადებდა, რომ უმეტეს დღეებში ან ყოველდღიურად დასვენებული იღვიძებდა.

CDC

თომას სკამელი ძილის ინდივიდუალური მოთხოვნილების შესაფასებლად გვთავაზობს დაკვირვებას: ადამიანმა სულ მცირე სამი ღამის განმავლობაში მაღვიძარის გარეშე უნდა იძინოს და შეაფასოს, რამდენ ხანს გრძელდება მისი ბუნებრივი ძილი.

თუ ჩვეულებრივ ადამიანს ექვსი საათი სძინავს, მაგრამ მესამე ღამეს ბუნებრივად რვა საათს იძინებს, ეს შეიძლება მიუთითებდეს, რომ მისი რეალური მოთხოვნილება რვა საათთან უფრო ახლოსაა.

აღნიშნული მიდგომა საორიენტაციო დაკვირვებაა და არა ბუნებრივად ხანმოკლე ძილის დიაგნოსტიკური ტესტი.

რას იკვლევენ მეცნიერები ამ ეტაპზე

ბუნებრივად ხანმოკლე ძილის კვლევა რამდენიმე ძირითად საკითხზეა ორიენტირებული: როგორ განსაზღვრავს გენეტიკა ძილის ხანგრძლივობას, რა მექანიზმებით აღადგენს ტვინი საკუთარ ფუნქციებს და რატომ განსხვავდება ეს პროცესები ადამიანებს შორის.

ინგ-ჰუი ფუს კვლევითი ჯგუფის მიზანია დაადგინოს, როგორ ახერხებენ იშვიათი გენეტიკური თავისებურებების მქონე ადამიანები ორგანიზმისთვის აუცილებელი აღდგენითი პროცესების შედარებით მოკლე დროში განხორციელებას.

ამ ეტაპზე არსებული მონაცემები ადასტურებს, რომ ბუნებრივად ხანმოკლე ძილი შეიძლება გენეტიკურ ფაქტორებთან იყოს დაკავშირებული. თუმცა ჯერ არ არსებობს საკმარისი მტკიცებულება იმის დასადგენად, რომ ამ ადამიანებში ყველა აღდგენითი პროცესი უფრო სწრაფად მიმდინარეობს.

წყარო: National Geographic