კოსმოსის ათვისების ისტორია – პირველი დაშვებიდან 50-წლიანი პაუზისა და ახალი მთვარის მისიების ეპოქამდე.

1969 წლის 20 ივლისს კაცობრიობის ისტორიაში ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი მოვლენა მოხდა – ადამიანმა პირველად დადგა ფეხი მთვარეზე. ამერიკელმა ასტრონავტმა ნილ არმსტრონგმა კოსმოსური ხომალდიდან მთვარის ზედაპირზე გადაბიჯებისას წარმოთქვა სიტყვები, რომლებიც სამუდამოდ დარჩა ისტორიაში: „ეს ერთი პატარა ნაბიჯია ადამიანისთვის, მაგრამ გიგანტური ნახტომი – კაცობრიობისთვის“.

ისტორიული კადრები მსოფლიოს თითქმის ყველა კუთხეში გავრცელდა. მთვარის ზედაპირზე ამერიკის დროშის აღმართვა, ასტრონავტების უჩვეულო მოძრაობები და დედამიწის ბუნებრივი თანამგზავრის პირველი ახლო ხედები კოსმოსური ეპოქის სიმბოლოებად იქცა.

თუმცა, მიუხედავად იმისა, რომ მთვარეზე პირველი დაშვებიდან ნახევარ საუკუნეზე მეტი გავიდა, ბევრისთვის დღემდე უცნობია, რამდენი ადამიანი იმყოფებოდა რეალურად მთვარეზე, რამდენმა მათგანმა გაიარა მის ზედაპირზე და რატომ შეწყდა ეს ისტორიული მოგზაურობები 1972 წელს.

NASA-ს „აპოლოს“ პროგრამის ფარგლებში მთვარისკენ ცხრა პილოტირებული მისია განხორციელდა. მთვარემდე 24 ასტრონავტმა მიაღწია, თუმცა მის ზედაპირზე ფეხი მხოლოდ 12-მა ადამიანმა დადგა. ყველა მათგანი ამერიკელი იყო.

2026 წელს კი მთვარის მიმართულებით ადამიანების ფრენის ისტორიას ახალი ეტაპი დაემატა – „არტემის II“-ის მისიამ ოთხი ასტრონავტი დედამიწის თანამგზავრის გარშემო მოგზაურობაში გაგზავნა. შედეგად, მთვარემდე მისული ადამიანების საერთო რაოდენობა 28-მდე გაიზარდა.

როგორ დაიწყო ბრძოლა მთვარის დასაპყრობად

მთვარეზე ადამიანის გაგზავნის იდეა XX საუკუნის ერთ-ერთი უდიდესი პოლიტიკური და სამეცნიერო დაპირისპირების ნაწილად იქცა.

1961 წელს საბჭოთა კავშირმა კოსმოსში პირველი ადამიანი, იური გაგარინი, გაგზავნა. ეს მიღწევა შეერთებული შტატებისთვის მნიშვნელოვანი გამოწვევა აღმოჩნდა, რადგან ცივი ომის პირობებში კოსმოსური ტექნოლოგიების განვითარება საერთაშორისო გავლენისა და ტექნოლოგიური უპირატესობის სიმბოლოდ მიიჩნეოდა.

იმავე წლის მაისში ამერიკის პრეზიდენტმა ჯონ კენედიმ განაცხადა, რომ შეერთებული შტატები ათწლეულის დასრულებამდე მთვარეზე ადამიანს დასვამდა და დედამიწაზე უსაფრთხოდ დააბრუნებდა.

ამ მიზნის მისაღწევად NASA-მ რამდენიმე მასშტაბური პროგრამა განახორციელა.

პირველი იყო „მერკური“, რომლის ფარგლებშიც მეცნიერები სწავლობდნენ, როგორ მოქმედებდა კოსმოსური გარემო ადამიანის ორგანიზმზე. შემდეგ დაიწყო „ჯემინის“ პროგრამა, რომელმაც შესაძლებელი გახადა კოსმოსური ხომალდების მანევრირების, ერთმანეთთან მიახლოებისა და შეერთების ტექნოლოგიების განვითარება.

ამ გამოცდილებას დაეფუძნა „აპოლოს“ პროგრამა – კაცობრიობის ისტორიაში პირველი პროექტი, რომლის საბოლოო მიზანი სხვა ციურ სხეულზე ადამიანის დაშვება იყო.

პროგრამის განხორციელება მნიშვნელოვანი სირთულეებით მიმდინარეობდა. 1967 წლის 27 იანვარს, „აპოლო 1“-ის მიწისზედა გამოცდის დროს, კოსმოსურ ხომალდში გაჩენილ ხანძარს სამი ასტრონავტი – ვირჯილ გრისომი, ედვარდ უაიტი და როჯერ ჩაფი – ემსხვერპლა.

ტრაგედიის შემდეგ NASA-მ უსაფრთხოების სისტემები მნიშვნელოვნად შეცვალა, რამაც პროგრამის გაგრძელების შესაძლებლობა შექმნა.

პირველი ადამიანები, რომლებმაც მთვარემდე მიაღწიეს

1968 წლის დეკემბერში „აპოლო 8“ გახდა პირველი პილოტირებული მისია, რომელმაც მთვარეს მიაღწია, მის ორბიტაზე იმოძრავა და დედამიწაზე უსაფრთხოდ დაბრუნდა.

მისი ეკიპაჟის წევრები იყვნენ ფრენკ ბორმანი, ჯიმ ლოველი და უილიამ ანდერსი. ისინი მთვარეზე არ დაშვებულან, თუმცა ისტორიაში შევიდნენ როგორც პირველი ადამიანები, რომლებმაც დედამიწის ორბიტა დატოვეს და სხვა ციურ სხეულამდე იმოგზაურეს.

1969 წლის მაისში განხორციელებული „აპოლო 10“ უკვე მომავალი დაშვების გენერალურ რეპეტიციას წარმოადგენდა.

ასტრონავტებმა თომას სტაფორდმა და იუჯინ სერნანმა მთვარის მოდული ზედაპირიდან დაახლოებით 15 კილომეტრამდე დააახლოეს, ხოლო ჯონ იანგი ძირითად ხომალდში დარჩა.

მისიამ დაამტკიცა, რომ მთვარეზე დაშვებისთვის აუცილებელი ტექნოლოგიური სისტემები პრაქტიკულად მზად იყო.

„აპოლო 11“ — დღე, რომელმაც ისტორია შეცვალა

1969 წლის 16 ივლისს ფლორიდიდან სტარტი აიღო „სატურნ V“-ის რაკეტამ, რომელმაც მთვარისკენ სამი ასტრონავტი წაიყვანა: ნილ არმსტრონგი, ბაზ ოლდრინი და მაიკლ კოლინზი.

ოთხი დღის შემდეგ, 20 ივლისს, არმსტრონგი და ოლდრინი მთვარის მოდულით „იგლი“ მთვარის ზედაპირზე დაეშვნენ, ხოლო მაიკლ კოლინზი ძირითად ხომალდში დარჩა და თანამგზავრის ორბიტაზე მოძრაობა განაგრძო.

პირველი მთვარეზე ნილ არმსტრონგი გადავიდა, ცოტა მოგვიანებით კი მას ბაზ ოლდრინიც შეუერთდა.

ასტრონავტებმა შეაგროვეს მთვარის ქანების ნიმუშები, განათავსეს სამეცნიერო მოწყობილობები და გადაიღეს ისტორიული ფოტოები.

მათი წარმატება არა მხოლოდ ამერიკის შეერთებული შტატების ტექნოლოგიური გამარჯვება, არამედ კაცობრიობის სამეცნიერო შესაძლებლობების ახალი ეტაპის დასაწყისი გახდა.

თუმცა „აპოლო 11“ მთვარეზე ადამიანის მოგზაურობის დასასრული არ ყოფილა. მომდევნო წლებში NASA-მ კიდევ რამდენიმე ექსპედიცია განახორციელა.

რამდენი მისია განხორციელდა და ვინ დადიოდა მთვარეზე?

9

„აპოლოს“ პილოტირებული მთვარის მისია

24

მთვარემდე მისული ასტრონავტი

12

მთვარეზე ფეხით მოსიარულე ადამიანი

მისია მთვარის ზედაპირზე გადასული ასტრონავტები
აპოლო 11 · 1969 ნილ არმსტრონგი, ბაზ ოლდრინი
აპოლო 12 · 1969 პიტ კონრადი, ალან ბინი
აპოლო 14 · 1971 ალან შეპარდი, ედგარ მიტჩელი
აპოლო 15 · 1971 დევიდ სკოტი, ჯეიმს ირვინი
აპოლო 16 · 1972 ჯონ იანგი, ჩარლზ დიუკი
აპოლო 17 · 1972 იუჯინ სერნანი, ჰარისონ შმიტი

მთვარეზე დაშვება ექვსმა მისიამ წარმატებით განახორციელა. „აპოლო 8“, „აპოლო 10“ და „აპოლო 13“ მთვარის ზედაპირზე არ დაშვებულან.

მომდევნო მისიებმა მთვარის კვლევის შესაძლებლობები მნიშვნელოვნად გააფართოვა.

„აპოლო 12“-ის ასტრონავტებმა მთვარეზე თითქმის 32 საათი გაატარეს. „აპოლო 14“-ის დროს კი ალან შეპარდმა უჩვეულო ექსპერიმენტი ჩაატარა – მთვარის ზედაპირს გოლფის ბურთები დაარტყა.

1971 წელს „აპოლო 15“-ის ეკიპაჟმა პირველად გამოიყენა მთვარის ელექტრომობილი, რომელმაც ასტრონავტებს დაშვების ადგილიდან უფრო შორ მანძილზე გადაადგილების საშუალება მისცა.

„აპოლო 13“ – მისია, რომელიც კატასტროფას სასწაულებრივად გადაურჩა

1970 წლის აპრილში განხორციელებული „აპოლო 13“ მთვარეზე მორიგი დაშვებისთვის იყო განკუთვნილი, თუმცა გაფრენიდან ორი დღის შემდეგ კოსმოსურ ხომალდში ჟანგბადის ავზი აფეთქდა.

აფეთქებამ ხომალდის ენერგომომარაგებისა და სიცოცხლის უზრუნველყოფის სისტემები დააზიანა. სამი ასტრონავტი – ჯიმ ლოველი, ფრედ ჰეიზი და ჯეკ სვაიგერტი – სიცოცხლისთვის სახიფათო მდგომარეობაში აღმოჩნდა.

ეკიპაჟმა ძირითადი ხომალდის სისტემების ნაწილი გამორთო და მთვარის მოდული დროებით სამაშველო სივრცედ გამოიყენა.

ასტრონავტებს შეზღუდული რაოდენობით ჰქონდათ წყალი, საკვები და ელექტროენერგია. განსაკუთრებულ საფრთხეს წარმოადგენდა ნახშირორჟანგის დაგროვებაც.

მიუხედავად სირთულეებისა, NASA-ს სპეციალისტებმა და ეკიპაჟმა შეძლეს ხომალდის დედამიწაზე უსაფრთხოდ დაბრუნება.

მთვარეზე დაშვება ვერ განხორციელდა, თუმცა მისია კოსმოსური ინჟინერიისა და კრიზისულ ვითარებაში გადაწყვეტილებების მიღების ერთ-ერთ ყველაზე ცნობილ მაგალითად იქცა.

მოგვიანებით ამ მოვლენებზე რეჟისორმა რონ ჰოვარდმა გადაიღო ფილმი Apollo 13.

ბოლო ადამიანი მთვარეზე – 1972 წლის დეკემბერი

1972 წლის დეკემბერში განხორციელებული „აპოლო 17“ მთვარეზე ადამიანების დაშვების უკანასკნელი მისია აღმოჩნდა.

მის ეკიპაჟში შედიოდნენ იუჯინ სერნანი, ჰარისონ შმიტი და რონალდ ევანსი.

სერნანი და შმიტი მთვარის ზედაპირზე დაეშვნენ, ხოლო ევანსი ორბიტაზე დარჩა.

ჰარისონ შმიტი პირველი პროფესიონალი გეოლოგი გახდა, რომელმაც მთვარეზე იმუშავა. ასტრონავტებმა ზედაპირზე 22 საათზე მეტი გაატარეს უშუალოდ სამეცნიერო საქმიანობაში და მნიშვნელოვანი რაოდენობის გეოლოგიური მასალა შეაგროვეს.

იუჯინ სერნანი უკანასკნელი ადამიანი გახდა, რომელმაც მთვარის ზედაპირი დატოვა.

მას შემდეგ ათწლეულების განმავლობაში მთვარეზე ფეხი აღარავის დაუდგამს.

რატომ შეწყდა მთვარეზე ადამიანების გაგზავნა?

მიუხედავად წარმატებული მისიებისა, 1972 წლის შემდეგ NASA-მ მთვარეზე პილოტირებული დაშვებები შეწყვიტა.

ამის ერთ-ერთი მთავარი მიზეზი პროგრამის უკიდურესად მაღალი ღირებულება იყო. „აპოლოს“ პროექტი კოლოსალურ ფინანსურ და ტექნოლოგიურ რესურსებს მოითხოვდა.

ამასთან, 1969 წელს პირველი დაშვების შემდეგ შეერთებულმა შტატებმა ცივი ომის ეპოქის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი პოლიტიკური მიზანი უკვე მიაღწია.

შემდგომ წლებში საზოგადოების ინტერესი მთვარის მისიების მიმართ თანდათან შემცირდა, ხოლო ამერიკის კოსმოსური პროგრამის პრიორიტეტები შეიცვალა.

NASA-მ ყურადღება უფრო მეტად დედამიწის ორბიტაზე ხანგრძლივ საქმიანობაზე, კოსმოსურ სადგურებსა და მრავალჯერადი გამოყენების ხომალდების განვითარებაზე გადაიტანა.

შედეგად, მთვარეზე ადამიანის დაბრუნება ათწლეულებით გადაიდო, მიუხედავად იმისა, რომ მისი კვლევა ავტომატური კოსმოსური აპარატებით გაგრძელდა.

„არტემისი“ – კაცობრიობის დაბრუნება მთვარესთან

2017 წელს NASA-მ დაიწყო ახალი მთვარის პროგრამა – „არტემისი“, რომლის მთავარი მიზანია ადამიანების მთვარის ზედაპირზე დაბრუნება და იქ ხანგრძლივი კვლევითი საქმიანობისთვის საფუძვლის შექმნა.

2022 წელს განხორციელდა „არტემის I“ – უპილოტო მისია, რომლის ფარგლებშიც კოსმოსურმა ხომალდმა „ორიონმა“ მთვარეს შემოუარა და დედამიწაზე დაბრუნდა.

2026 წელს „არტემის II“-ის ფარგლებში მთვარის მიმართულებით ოთხი ასტრონავტი გაემგზავრა: რიდ უაისმენი, ვიქტორ გლოვერი, კრისტინა კოხი და კანადელი ჯერემი ჰანსენი.

მისიის ეკიპაჟი მთვარის შორეულ მხარეს შემოუფრინდა და დედამიწაზე დაბრუნდა.

ამ ფრენით კოსმოსის კვლევის ისტორიაში რამდენიმე მნიშვნელოვანი ეტაპი აღინიშნა: ვიქტორ გლოვერი პირველი შავკანიანი მამაკაცი გახდა, რომელმაც მთვარემდე იმოგზაურა, კრისტინა კოხი – პირველი ქალი, ხოლო ჯერემი ჰანსენი – პირველი არაამერიკელი ასტრონავტი.

ეკიპაჟმა ასევე დაამყარა ადამიანის მიერ დედამიწიდან მიღწეული მაქსიმალური მანძილის რეკორდი – დაახლოებით 406 771 კილომეტრი.

თუმცა „არტემის II“-ის ასტრონავტები მთვარეზე არ დაშვებულან. მათი მისია მომავალი პილოტირებული დაშვებებისთვის ტექნოლოგიების შემოწმებასა და გამოცდილების დაგროვებას ემსახურებოდა.

ახალი ეპოქის დასაწყისი

მთვარეზე ადამიანების მოგზაურობის ისტორია მხოლოდ კოსმოსური ტექნოლოგიების განვითარებას არ ასახავს. ის საერთაშორისო პოლიტიკური კონკურენციის, სამეცნიერო პროგრესისა და კაცობრიობის კვლევითი მისწრაფებების ერთობლივი შედეგია.

1968 წლიდან 1972 წლამდე „აპოლოს“ პროგრამის ფარგლებში მთვარემდე 24-მა ადამიანმა მიაღწია. მათგან 12 მთვარის ზედაპირზე გავიდა.

2026 წელს „არტემის II“-ის ეკიპაჟის დამატებით, მთვარემდე მისული ადამიანების საერთო რაოდენობა 28 გახდა, თუმცა ზედაპირზე ფეხით მოსიარულეთა რაოდენობა კვლავ 12-ია.

ნახევარ საუკუნეზე მეტი ხნის შემდეგ მეცნიერები და ინჟინრები კვლავ ემზადებიან მთვარეზე ადამიანების დასაბრუნებლად.

განსხვავება ის არის, რომ თუ გასული საუკუნის მთავარი მიზანი მთვარეზე პირველობის მოპოვება იყო, თანამედროვე პროგრამები უკვე უფრო ხანგრძლივ პერსპექტივაზეა ორიენტირებული – მთვარის გარემოს შესწავლაზე, რესურსების გამოყენების შესაძლებლობებზე და მომავალში კიდევ უფრო შორეული კოსმოსური მისიებისთვის საფუძვლის შექმნაზე.

კაცობრიობისთვის მთვარე კვლავ რჩება არა მხოლოდ დედამიწის უახლოეს ციურ მეზობლად, არამედ კოსმოსის შემდგომი ათვისების მნიშვნელოვან საფეხურად.