აშშ-სა და ირანს შორის თითქმის ცხრათვიანი სამხედრო დაპირისპირების შემდეგ ვითარება კვლავ ჩიხშია. ვაშინგტონი ეკონომიკური და სამხედრო ზეწოლის შენარჩუნებით ცდილობს თეირანის დათმობებზე დაყოლიებას, ხოლო ირანის ხელისუფლება მიიჩნევს, რომ დრო მის სასარგებლოდ მუშაობს და კონფლიქტის დასრულებისკენ პირველი ნაბიჯი შეერთებულმა შტატებმა უნდა გადადგას.

ამის შესახებ სააგენტო Reuters-ის 17 ნოემბერს გამოქვეყნებულ ანალიტიკურ მასალაშია საუბარი, რომელიც ამერიკელ ყოფილ მომლაპარაკებლებთან, ევროპელ ოფიციალურ პირებსა და სპარსეთის ყურის ქვეყნების წარმომადგენლებთან ინტერვიუებს ეფუძნება.

წყაროების შეფასებით, მხარეთა ურთიერთგამომრიცხავი მოთხოვნები დიპლომატიური შეთანხმების მიღწევას ართულებს და ზრდის სამხედრო მოქმედებების განახლების რისკს.

ტრამპის სტრატეგია – ეკონომიკური ზეწოლა სამხედრო ესკალაციის ნაცვლად

Reuters-ის ინფორმაციით, აშშ-ის პრეზიდენტმა დონალდ ტრამპმა ამ ეტაპზე ირანის წინააღმდეგ ფართომასშტაბიანი სამხედრო ოპერაციების განახლების ნაცვლად ეკონომიკური ზეწოლის გაძლიერების სტრატეგია აირჩია.

ვაშინგტონი იმედოვნებს, რომ ირანის საზღვაო ბლოკადა და ეკონომიკური მდგომარეობის გაუარესება თეირანს ბირთვულ პროგრამასთან დაკავშირებულ დათმობებზე წასვლას აიძულებს.

ამასთან, ამერიკული ადმინისტრაცია ითვალისწინებს რისკს, რომ ახალი სამხედრო დარტყმების შემთხვევაში ირანმა შესაძლოა საპასუხო იერიშები სპარსეთის ყურის ქვეყნების ენერგეტიკულ ინფრასტრუქტურაზე განახორციელოს.

აშშ-ის ერთ-ერთი ოფიციალური პირის განცხადებით, ეკონომიკური ზეწოლის კამპანია ირანს იმდენად მძიმე მდგომარეობაში აყენებს, რომ პრეზიდენტს ამ ეტაპზე ფართომასშტაბიანი სამხედრო ოპერაციების ჩატარება არ სჭირდება.

მისივე თქმით, თეირანის მიერ ბირთვული იარაღის შექმნის თავიდან ასაცილებლად ვაშინგტონი ყველა შესაძლო ვარიანტს ინარჩუნებს.

აშშ-ის სახელმწიფო მდივანმა მარკო რუბიომ გასულ კვირას პარიზში, დიდი შვიდეულის ქვეყნების წარმომადგენლებთან შეხვედრისას განაცხადა, რომ ვაშინგტონი მხოლოდ ორ არჩევანს – სამხედრო მოქმედებების განახლებასა და არახელსაყრელ შეთანხმებას – შორის არ არის მოქცეული.

შეხვედრის მონაწილე ოთხი დიპლომატის ინფორმაციით, რუბიომ მესამე გზად ხანგრძლივი ეკონომიკური ზეწოლა დაასახელა, რომლის მიზანიც ირანის დათმობებზე დაყოლიება და დაბალანსებული შეთანხმების მიღწევაა.

ირანი აშშ-ისგან პირველ ნაბიჯს მოითხოვს

თეირანის პოზიცია ვაშინგტონის მიდგომისგან არსებითად განსხვავდება.

ირანის ხელისუფლება აცხადებს, რომ დიპლომატიური მოლაპარაკებებისთვის მზად არის, თუმცა ამერიკული ზეწოლის პირობებში დათმობებზე წასვლას არ აპირებს.

Reuters-ის წყაროების თანახმად, ირანი substantive მოლაპარაკებების დაწყებამდე რამდენიმე პირობის შესრულებას მოითხოვს.

მათ შორისაა საზღვაო ბლოკადის მოხსნა, გაყინული აქტივების გათავისუფლება, ნავთობის ექსპორტის აღდგენა და ყველა მიმართულებით სამხედრო მოქმედებების დასრულება.

თეირანი ასევე მოითხოვს ჰორმუზის სრუტეში გემების გადაადგილების მართვაში მისი როლის აღიარებას.

ამ პირობების შესრულების სანაცვლოდ ირანი მზად იქნება, ჰორმუზის სრუტეში ნაოსნობა აღადგინოს, თუმცა ბირთვულ პროგრამასთან დაკავშირებით კონკრეტული ვალდებულებების აღების ნაცვლად ამ საკითხზე შემდგომი მოლაპარაკებების გამართვას სთავაზობს.

ვაშინგტონი კი მოითხოვს, რომ შეთანხმების პირველი ეტაპიდანვე განისაზღვროს ურთიერთსაპასუხო, ერთდროული და შემოწმებადი ნაბიჯები, მათ შორის ირანის ბირთვული პროგრამის შეზღუდვასთან დაკავშირებით.

ბირთვული პროგრამა – ერთ-ერთი მთავარი წინააღმდეგობა

მოლაპარაკებებში ერთ-ერთ ყველაზე რთულ საკითხად ირანის ბირთვული პროგრამა რჩება.

Reuters-ის ინფორმაციით, ევროპელი და დასავლელი ოფიციალური პირები სადაზვერვო მონაცემებზე დაყრდნობით ვარაუდობენ, რომ ირანის მაღალგამდიდრებული ურანის მარაგის მნიშვნელოვანი ნაწილი შესაძლოა ნატანზის ბირთვული კომპლექსის მახლობლად მდებარე, ძლიერ გამაგრებულ მიწისქვეშა ობიექტში იყოს განთავსებული.

ევროპის ერთ-ერთი მაღალი რანგის წარმომადგენლის შეფასებით, აშშ-ის სამხედრო კამპანიამ შესაძლოა თავდაპირველი მიზნების საპირისპირო შედეგი გამოიღო.

მისი თქმით, სამხედრო მოქმედებებმა ირანის ხელისუფლებაში მკაცრი პოზიციის მომხრეების გავლენა გააძლიერა და ბირთვული პრობლემის მოგვარება კიდევ უფრო გაართულა.

ოფიციალური პირი ვარაუდობს, რომ თეირანს შესაძლოა გაუჩნდეს დამატებითი მოტივაცია ფარული ბირთვული პროგრამის განვითარებისთვის, რათა მომავალში აშშ-ის სამხედრო ჩარევის შეკავება შეძლოს.

ირანი აცხადებს, რომ მისი ბირთვული პროგრამა მხოლოდ მშვიდობიან მიზნებს ემსახურება და ბირთვული იარაღის შექმნას არ ცდილობს.

ამასთან, თეირანის განცხადებით, სამხედრო დაპირისპირების გაგრძელების პერიოდში საერთაშორისო ბირთვულ ინსპექტორებს ქვეყანაში დაბრუნების უფლებას არ მისცემს.

სპარსეთის ყურის ქვეყნები სამხედრო მოქმედებების განახლებას ეწინააღმდეგებიან

Reuters-ის წყაროების ინფორმაციით, სპარსეთის ყურის სახელმწიფოებმა აშშ-ის პრეზიდენტს ირანის წინააღმდეგ ახალი ფართომასშტაბიანი სამხედრო დარტყმებისგან თავის შეკავებისკენ მოუწოდეს.

რეგიონის ქვეყნები შიშობენ, რომ სამხედრო ესკალაციის შემთხვევაში ირანის საპასუხო მოქმედებების მთავარი სამიზნე მათი ენერგეტიკული და სამოქალაქო ინფრასტრუქტურა გახდება.

სპარსეთის ყურის თანამშრომლობის საბჭოს გენერალური მდივნის, ჯასემ ალ-ბუდაივის განცხადებით, ომის განმავლობაში ორგანიზაციის წევრი ქვეყნების მიმართულებით ირანიდან 7 000-ზე მეტი რაკეტა და უპილოტო საფრენი აპარატი გაუშვეს.

Emirates Policy Center-ის პრეზიდენტმა ებთესამ ალ-ქეთბიმ განაცხადა, რომ რეგიონული სახელმწიფოები განსაკუთრებით დაუცველ მდგომარეობაში აღმოჩნდნენ.

„შეერთებული შტატები ირანს ურტყამს, მაგრამ ირანი პირდაპირ ამერიკას კი არა, სპარსეთის ყურის ქვეყნებს უტევს“, – აღნიშნა მან.

Reuters-ის ინფორმაციით, აშშ-ს რეგიონში სამი ავიამზიდი ჰყავს განლაგებული, რაც სამხედრო მოქმედებების განახლების შესაძლებლობას ინარჩუნებს.

თუმცა ევროპელი ოფიციალური პირების შეფასებით, არსებული პაუზა ამ ეტაპზე დიპლომატიური გამოსავლის მოსაძებნად დროებით შესაძლებლობად განიხილება.

შუამავლების მცდელობა და მოლაპარაკებების პერსპექტივა

აშშ-სა და ირანს შორის არაპირდაპირი კონტაქტები ომანისა და კატარის შუამავლობით გრძელდება.

17 ნოემბერს ირანის წარმომადგენლები აღნიშნული ქვეყნების შუამავლებთან მოლაპარაკებებს მართავდნენ.

კატარის პრემიერ-მინისტრმა, დონალდ ტრამპთან კონსულტაციების შემდეგ, პარიზში დიდი შვიდეულის ქვეყნების წარმომადგენლებს მოლაპარაკებების მიმდინარეობის შესახებ ინფორმაცია მიაწოდა.

ევროპელი დიპლომატების შეფასებით, შუამავლობის პროცესი ჯერ კიდევ გრძელდება, თუმცა მხარეებს შორის პოზიციების მნიშვნელოვანი განსხვავება შენარჩუნებულია.

ევროპელი ოფიციალური პირები მიიჩნევენ, რომ ბირთვული პროგრამის საკითხი შეთანხმების პირველივე ეტაპზე უნდა განიხილებოდეს.

მათი შეფასებით, მიუღებელია ირანის მოთხოვნა, რომლის მიხედვითაც თავდაპირველად უნდა მოიხსნას ბლოკადა და სანქციები, ხოლო ბირთვული ინსპექტირების საკითხი მხოლოდ ამის შემდეგ გადაწყდეს.

Reuters-ის წყაროების თანახმად, შეთანხმების ერთ-ერთი შესაძლო გზა შესაძლოა სპარსეთის ყურის ქვეყნების ინტერესებზე ორიენტირებული კომპრომისი იყოს.

ასეთ შემთხვევაში თეირანს გარკვეული დათმობების წარმოდგენა შეეძლება არა უშუალოდ ვაშინგტონის მოთხოვნების შესრულებად, არამედ რეგიონული უსაფრთხოების უზრუნველყოფისთვის გადადგმულ ნაბიჯებად.

ირანის შიდა პოლიტიკური წინააღმდეგობები

მოლაპარაკებების პროცესს ირანის ხელისუფლების შიგნით არსებული განსხვავებული პოზიციებიც ართულებს.

ევროპელი ოფიციალური პირებისა და პოლიტიკური ანალიტიკოსების შეფასებით, ირანის ისლამური რევოლუციის გუშაგთა კორპუსის გავლენიანი წარმომადგენლების ნაწილი მიიჩნევს, რომ ქვეყანამ სამხედრო დაპირისპირებაში საკუთარი პოზიციები შეინარჩუნა და ამ ეტაპზე კომპრომისზე წასვლის აუცილებლობას ვერ ხედავს.

ამ გარემოებამ შესაძლოა საგარეო საქმეთა მინისტრ აბას არაღჩის მოლაპარაკებების წარმოება გაურთულოს.

აშშ-ის ყოფილმა დიპლომატმა ალან აირმა, რომელიც წარსულში ირანის ბირთვულ პროგრამასთან დაკავშირებულ მოლაპარაკებებში მონაწილეობდა, აღნიშნა, რომ ირანის ხელისუფლების წარმომადგენლები ერთმანეთთან შედარებით უფრო დამთმობი პოზიციის დაკავებას ერიდებიან.

მისი შეფასებით, თუ აშშ საზღვაო ბლოკადას არ მოხსნის, ეკონომიკურმა ზეწოლამ შესაძლოა ირანი საპასუხო ესკალაციისკენ უბიძგოს.

რამდენად რეალურია შეთანხმება?

აშშ-ის ყოფილმა მომლაპარაკებელმა დენის როსმა Reuters-თან საუბრისას აღნიშნა, რომ არც ვაშინგტონს და არც თეირანს ამჟამად ხელსაყრელი არჩევანი არ აქვს.

„ტრამპს კარგი ვარიანტები არ აქვს და არც ირანელებს აქვთ კარგი ვარიანტები. ორივე მხარე ომის დასრულების პირობებს ისე განსაზღვრავს, რომ მეორე მხარისთვის მათი მიღება შეუძლებელია“, — განაცხადა როსმა.

ექსპერტების შეფასებით, არსებული ჩიხის მთავარი მიზეზი არა მხოლოდ მხარეთა მოთხოვნების შინაარსი, არამედ მათი შესრულების თანმიმდევრობაცაა.

ვაშინგტონი ბირთვულ პროგრამასთან დაკავშირებით კონკრეტულ ვალდებულებებს შეთანხმების დასაწყისშივე მოითხოვს, ხოლო თეირანი პირველ რიგში ეკონომიკური და სამხედრო ზეწოლის დასრულებას ითხოვს.

Reuters-ის მიერ გამოკითხული ოფიციალური პირები არ გამორიცხავენ, რომ დიპლომატიური შეთანხმების მიღწევამდე სამხედრო დაპირისპირება კვლავ გამწვავდეს.