წარმოიდგინეთ დილა, როცა ქარი კლდის ქვეშ გაშლილ ტყავს ეჯახება, კერის ცეცხლი ჯერ კიდევ ცხელია, გარეთ კი გაყინულ ველზე ჩრდილოეთის ირმების კვალი ჩანს. ოჯახის წევრები გასვლამდე ერთმანეთს მჭიდროდ შეკერილ სამოსს უსწორებენ. ასეთ სამყაროში გადარჩენა მხოლოდ სიცივის ატანას არ ნიშნავდა: ადამიანს უნდა სცოდნოდა, როდის გადაადგილდებოდა ნადირი, როგორ შეიცვლებოდა ამინდი და სად იპოვიდა თავშესაფარს.

ბოლო გამყინვარების ყველაზე ცივი მონაკვეთი დაახლოებით 24 000–21 000 წლის წინ დადგა. უზარმაზარი ყინულის საფარი ჩრდილოეთ ამერიკასა და ჩრდილოეთ ევროპას ფარავდა, მყინვარები კი მთიან რეგიონებშიც ვრცელდებოდა. იმ დროისთვის ჰომო  საპიენსი უკვე გადასახლებული იყო აფრიკიდან ჩრდილოეთის განედებზე. იქ, სადაც ბუნება მკაცრ პირობებს უქმნიდა, ადამიანის უპირატესობა მხოლოდ ფიზიკური გამძლეობა არ ყოფილა – მას შეეძლო გამოცდილების დაგროვება, მომავლის დაგეგმვა და ნასწავლის სხვებისთვის გადაცემა.

კალიფორნიის უნივერსიტეტის ანთროპოლოგიის პროფესორი ბრაიან ფაგანი ადამიანის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს შესაძლებლობად მეტყველებას მიიჩნევს. მისი განმარტებით, ენა წინასწარ დაგეგმვის საშუალებასაც იძლეოდა და ცოდნის შენარჩუნებისას გადამწყვეტ როლსაც ასრულებდა.

წარმოიდგინეთ მონადირე, რომელიც საღამოს კერასთან ჰყვება, სად დაინახა ირმების ჯოგი, რა ნიშნებით მიხვდა ქარის ცვლილებას ან რომელ ხეობაში იპოვა თავშესაფარი. მისი მონათხრობი სხვებისთვის პრაქტიკული ცოდნა იქნებოდა. ასე შეიძლებოდა ინფორმაცია ერთი ჯგუფიდან მეორეში, შემდეგ კი თაობიდან თაობაში გადასულიყო.

ამ ცოდნას ადამიანები ამბებით, მუსიკით, ცეკვითა და გამოსახულებებითაც ინახავდნენ. საფრანგეთში, ლასკოსა და შოვეს გამოქვაბულებში დახატული ცხოველები დღესაც გვიჩვენებს, რამდენად ყურადღებით აკვირდებოდნენ ისინი გარემოს. ფაგანის თქმით, ირმებისა და ბიზონების გამოსახულებებში იმდენი დეტალია, რომ ცხოველის ბეწვის მიხედვით წელიწადის დროის ამოცნობაც შეიძლება. ეს მხოლოდ მხატვრული ნიჭის ამბავი არ არის – გამოსახულებებში ჩანს ცოდნა არსებებზე, რომლებზეც ადამიანის საკვები და გადარჩენა იყო დამოკიდებული.

დაახლოებით 40 000–10 000 წლის წინ ადამიანებმა იარაღებისა და ხელსაწყოების დამზადებაში დიდი ნაბიჯები გადადგეს. მათ შორის იყო ქვის პატარა საჭრისი, რომლითაც ძვალსა და რქაში ღარებს კვეთდნენ. ეს მასალები მტკიცეც იყო და საკმარისად მსუბუქიც იმისთვის, რომ მონადირეს შორ გზაზე ეტარებინა.

ძვლისა და რქისგან დამზადებულ შუბისა და სხვა ხელსაწყოების წვერებს საჭიროებისას ცვლიდნენ. ერთი ხელსაწყოს საშუალებით მეორის შექმნა, შემდეგ კი მისი ნაწილების გამოცვლა, ადამიანს კონკრეტული საქმისთვის უკეთ მომზადების შესაძლებლობას აძლევდა.

თუმცა კარგი შუბი ნადირობის წარმატებას ვერ უზრუნველყოფდა. მსხვილ ცხოველთან ახლოს მისვლა სახიფათო იყო. ამიტომ ადამიანებმა გარემოს გამოყენებაც ისწავლეს: საფრანგეთის ერთ-ერთ სანადირო ადგილზე ისინი გადამფრენ ველურ ცხენებსა და ირმებს ვიწრო ხეობისკენ მიმართავდნენ, სადაც მათი მონადირება უფრო ადვილი ხდებოდა. არქეოლოგიური კვალი მიანიშნებს, რომ ეს ადგილი ძალიან დიდი ხნის განმავლობაში გამოიყენებოდა. მოპოვებულ ხორცს აშრობდნენ და იმ თვეებისთვის ინახავდნენ, როცა საკვების შოვნა გაძნელდებოდა.

ნემსი, რომელმაც სიცივესთან ბრძოლა შეცვალა

ადამიანები ცხოველის ტყავს სიცივისგან დასაცავად მანამდეც იყენებდნენ. თავისუფლად შემოხვეული ტყავი საფარიც იყო და დასაწოლიც, მაგრამ ძლიერი ქარისა და ყინვისას სხეულზე მორგებულ სამოსს სხვა უპირატესობა ჰქონდა. დაახლოებით 30 000 წლის წინ ნემსის გავრცელებამ ტანსაცმლის შეკერვა შესაძლებელი გახადა.

ფაგანი ნემსს კაცობრიობის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს გამოგონებად მიიჩნევს. მისი მნიშვნელობა მარტივია: შეკერილი სამოსი სხეულს უკეთ ერგებოდა და ადამიანს მოძრაობისას სითბოს შენარჩუნებაში ეხმარებოდა.

სამოსს რამდენიმე ფენად ამზადებდნენ. იყენებდნენ ჩრდილოეთის ირმის, მელიის, კურდღლისა და ფრინველების ტყავსა და ბუმბულს; სხვადასხვა ფენა სითბოს შენარჩუნებასა და ნესტისგან დაცვას ემსახურებოდა. ძაფად მცენარეულ ბოჭკოებსაც იყენებდნენ. ასე გაჩნდა ტანსაცმელი, რომელიც კონკრეტულ ადამიანსა და მის ყოველდღიურ საქმიანობას ერგებოდა.

სახლი კლდის ქვეშ

ადრინდელი წარმოდგენის მიუხედავად, გამყინვარების დროის ადამიანები მუდმივად გამოქვაბულების სიღრმეში არ ცხოვრობდნენ. ცივ თვეებში ისინი ხშირად ბუნებრივ კლდოვან თავშესაფრებს ირჩევდნენ. კლდის გადმოშვერილი ნაწილი წვიმისა და თოვლისგან იცავდა, ხოლო შესასვლელთან ჩამოკიდებული დიდი ტყავები ქარს აკავებდა.

შიგნით ხის ბოძებისა და შეკერილი ტყავისგან დამატებით საფარს აწყობდნენ. ცენტრში ენთო კერა; მისი სინათლე და სითბო კლდის კედლებზეც აირეკლებოდა. ეს იყო ადამიანების მიერ მოწყობილი სივრცე მკაცრი გარემოს შუაგულში.

ზაფხულში ჯგუფები ღია ველებზე გადადიოდნენ, თუმცა ღამით იქაც სჭირდებოდათ თავშესაფარი. ზოგ ადგილას მიწაში ნაწილობრივ ჩაღრმავებულ, გუმბათისებურ ნაგებობებს აგებდნენ. მათი ჩონჩხი მამონტის ძვლებისგან შეიძლებოდა ყოფილიყო შეკრული, ზემოდან კი მიწის საფარით ან ცხოველის ტყავით ეფარათ. ასეთ საცხოვრებელში ადამიანები თვეების განმავლობაში რჩებოდნენ.

გამყინვარების ეპოქის ისტორია გვაჩვენებს, როგორ აქცია ადამიანმა დაკვირვება ცოდნად, ცოდნა – იარაღად, ხოლო საერთო გამოცდილება – გადარჩენის საშუალებად. ყინულითა და სიცივით მოცულ სამყაროში ყველაზე მნიშვნელოვანი აღმოჩნდა უნარი, ერთმანეთისგან ესწავლათ და მომავალი ერთად დაეგეგმათ.