ახლო აღმოსავლეთიდან ნედლი ნავთობის ექსპორტი თითქმის ომამდელ დონეს დაუბრუნდა, თუმცა რეგიონში დაზიანებული ნავთობგადამამუშავებელი ქარხნები საწვავის წარმოების აღდგენას ვერ ასწრებს. ამ სხვაობით სარგებლობის ერთ-ერთი საუკეთესო შესაძლებლობა აზიურ კომპანიებს აქვთ – განსაკუთრებით ინდოეთში, ჩინეთში, სამხრეთ კორეასა და სინგაპურში.

ასეთ შეფასებას Reuters-ის მიმომხილველი გევინ მაგუაირი აქვეყნებს. მისი ანალიზის მიხედვით, ნავთობის მიწოდების აღდგენის ფონზე ბაზრისთვის სულ უფრო მნიშვნელოვანი ხდება, ვის შეუძლია მისი გადამუშავება და მზა საწვავის მომხმარებლამდე მიტანა.

ნედლი ნავთობის ექსპორტი აღდგა, საწვავის – ჯერ ვერა

ანალიტიკური კომპანია Kpler-ის მონაცემებით, სექტემბერში ახლო აღმოსავლეთიდან ნედლი ნავთობისა და კონდენსატის ექსპორტი, ირანის გამოკლებით, კვირაში საშუალოდ 18,11 მილიონ ტონას შეადგენდა. თებერვლის ბოლოს ირანთან კონფლიქტის დაწყებამდე რვა კვირის საშუალო მაჩვენებელი დაახლოებით 18,22 მილიონი ტონა იყო.

მიუხედავად ამისა, რეგიონიდან მზა საწვავის ექსპორტი ომამდელი მოცულობის ნახევარსაც ვერ აღწევს. მიზეზი გადამამუშავებელი საწარმოების დაზიანებაა.

Energy Institute-ის მონაცემებით, აზიაზე მსოფლიო ნავთობგადამამუშავებელი სიმძლავრეების დაახლოებით 37% მოდის. შესაბამისად, რეგიონს შეუძლია ახლო აღმოსავლეთიდან აღდგენილი ნედლეულის მნიშვნელოვანი ნაწილი ბენზინად, დიზელად და საავიაციო საწვავად გადაამუშაოს.

წელს გადამუშავების მარჟები ყველა რეგიონში გაიზარდა, რადგან მზა საწვავი ნედლ ნავთობზე მეტად გაძვირდა. თუმცა მაგუაირის შეფასებით, სპარსეთის ყურის ქარხნების აღდგენამდე მოგებისა და ფასებზე გავლენის უფრო დიდი ნაწილი შესაძლოა აზიურ საწარმოებს დარჩეთ.

ომმა სპარსეთის ყურის ქვეყნების სტრატეგია შეაფერხა

ომამდე საუდის არაბეთი, ქუვეითი და არაბთა გაერთიანებული საამიროები წლების განმავლობაში ზრდიდნენ ნავთობგადამამუშავებელ და ნავთობქიმიურ წარმოებას. მათი მიზანი თითოეული ბარელიდან მეტი შემოსავლის მიღება და მხოლოდ ნედლი ნავთობის ექსპორტზე დამოკიდებულების შემცირება იყო.

ირანთან კონფლიქტმა ეს სტრატეგია დააზიანა. საბრძოლო მოქმედებების დაწყებიდან ახლო აღმოსავლეთში დაახლოებით 20 ნავთობგადამამუშავებელ საწარმოზე განხორციელდა დარტყმა, რის შედეგადაც დღიურად 2,3 მილიონ ბარელზე მეტი გადამუშავების სიმძლავრე გამოეთიშა მუშაობას.

მიმდინარე დაძაბულობა ზიანის შეფასებასაც აფერხებს. ამასთან, ნავთობგადამამუშავებელი ქარხნები რთული სამრეწველო ობიექტებია და მათი შეკეთება ნავთობის ჭაბურღილების აღდგენაზე გაცილებით რთულია.

შესაბამისად, ნედლი ნავთობის მოპოვება და ექსპორტი შესაძლოა გადამუშავების შესაძლებლობებზე ადრე აღდგეს. ამ პერიოდში ახლო აღმოსავლეთის მწარმოებლებს საკუთარი ნავთობის დასამუშავებლად სხვა რეგიონების საწარმოებზე დაყრდნობა მოუწევთ.

აზიური საწარმოები დატვირთვის გაზრდისთვის ემზადებიან

კონფლიქტის დასაწყისში აზიური ქარხნებიც დაზარალდნენ: ნედლეულის მიწოდება შემცირდა, საზღვაო გადაზიდვები კი გაძვირდა.

Kpler-ის მონაცემებით, 2025 წელს აზიის ნედლი ნავთობის იმპორტის დაახლოებით 60% ახლო აღმოსავლეთზე მოდიოდა. ენერგეტიკის საერთაშორისო სააგენტოს შეფასებით, მიწოდების მკვეთრი ვარდნის შემდეგ აზიაში გადამუშავების მოცულობა აპრილში დღიურად 6 მილიონი ბარელით შემცირდა.

მას შემდეგ წარმოება თანდათან გაიზარდა, თუმცა დამატებითი გაფართოების შესაძლებლობა კვლავ არსებობს. აზიის მრავალი დიდი სანაპირო საწარმო სპეციალურად ნედლი ნავთობის მსხვილი მოცულობით მისაღებად და შიდა თუ საექსპორტო ბაზრებისთვის საწვავისა და ნავთობქიმიური პროდუქციის საწარმოებლად აშენდა.

წარმოების გაზრდის ფინანსური სტიმულიც ძლიერია: მიუხედავად იმისა, რომ წელს აზიური გადამუშავების მარჟები ზოგადად ევროპულს ჩამორჩებოდა, ახლო აღმოსავლეთის ნავთობიდან დიზელისა და ბენზინის წარმოების მოგებიანობა თითქმის რეკორდულ დონეზე რჩება.

რატომ აქვს ინდოეთს განსაკუთრებით ხელსაყრელი პოზიცია

ინდოეთი სპარსეთის ყურის მთავარ საექსპორტო ტერმინალებთან ახლოს მდებარეობს – საზღვაო გზით მგზავრობას ოთხ დღეზე ნაკლები სჭირდება. ამავე დროს, ქვეყანა ახლოსაა სამხრეთ და სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიის ბაზრებთან, სადაც კონფლიქტის დაწყების შემდეგ საწვავის მიწოდება შეფერხდა.

2010 წლიდან ინდოეთის გადამამუშავებელი სიმძლავრე დაახლოებით მესამედით გაიზარდა და დღიურად დაახლოებით 5,1 მილიონ ბარელს მიაღწია.

ქვეყანაში მდებარეობს მსოფლიოში უდიდესი ნავთობგადამამუშავებელი კომპლექსი – ჯამნაგარი, რომელიც დიზელს, საავიაციო საწვავსა და ბენზინს ევროპის, აფრიკისა და აზიის მომხმარებლებს აწვდის.

ჩინეთის, სამხრეთ კორეისა და სინგაპურის შესაძლებლობები

Energy Institute-ის მონაცემებით, ჩინეთს მსოფლიოში უდიდესი ნავთობგადამამუშავებელი სისტემა აქვს – დღიურად დაახლოებით 18,8 მილიონი ბარელის სიმძლავრით.

მართალია, საწვავის საექსპორტო კვოტები რეალურ მიწოდებას ხშირად ზღუდავს, მაგრამ ახლო აღმოსავლეთის ნედლეულზე ხელმისაწვდომობის ზრდა ჩინური ქარხნების ეკონომიკურ პირობებს გააუმჯობესებდა და დატვირთვის გაზრდას წაახალისებდა.

სამხრეთ კორეასა და სინგაპურსაც შეუძლიათ წარმოებისა და ექსპორტის გაფართოება. ორივე მნიშვნელოვანი რეგიონული გადამუშავებისა და ვაჭრობის ცენტრია.

ამ პროცესის გავლენა აზიის ფარგლებს გასცდება: ინდოეთში გადამუშავებული სპარსეთის ყურის ნავთობი შეიძლება ევროპას დიზელის სახით მიეწოდოს, სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიას – საავიაციო საწვავად, აფრიკას კი – ბენზინად.

ნავთობის ბაზარზე გავლენის ბალანსი იცვლება

კონფლიქტის დაწყების შემდეგ დაკარგული ახლოაღმოსავლური მიწოდების მნიშვნელოვანი ნაწილი ამერიკის კონტინენტის მწარმოებლებმა, განსაკუთრებით აშშ-მა, ჩაანაცვლეს.

Kpler-ის მონაცემებით, 2026 წლის მეორე კვარტალში ნედლი ნავთობისა და კონდენსატის გლობალური ექსპორტის მესამედზე მეტი ამერიკის კონტინენტზე მოდიოდა. შედარებისთვის, 2024 წლიდან საშუალო წილი დაახლოებით 22% იყო.

ამ ცვლილებამ აშშ-ისა და სხვა რეგიონული მწარმოებლების გავლენა გაზარდა სავაჭრო ნაკადებზე, ფასებსა და ენერგეტიკული უსაფრთხოების საკითხებზე.

ახლო აღმოსავლეთის ექსპორტის მდგრადი აღდგენა ამ ბალანსს შეცვლიდა. აშშ თავადაც მსხვილი გადამამუშავებელი და საწვავის ექსპორტიორია, ამიტომ მხოლოდ ნედლეულის გაყიდვაზე დამოკიდებული ქვეყნების მსგავს მდგომარეობაში არ აღმოჩნდება. მიუხედავად ამისა, იმ მომწოდებლების განსაკუთრებული უპირატესობა, რომლებმაც დაკარგული ექსპორტი ჩაანაცვლეს, სავარაუდოდ შემცირდება.

მაგუაირის შეფასებით, ბაზრის მთავარი კითხვა იცვლება: თუ კონფლიქტის დროს გადამწყვეტი იყო, ვინ შეძლებდა საკმარისი ნედლი ნავთობის მიწოდებას, ახლა უფრო მნიშვნელოვანი ხდება, ვინ გადაამუშავებს მას ეფექტიანად და მიაწვდის საწვავს საბოლოო მომხმარებელს.

ამ პირობებში უპირატესობა შესაძლოა აზიის მსხვილ გადამამუშავებელ და საექსპორტო ცენტრებს გადაეცეს. სპარსეთის ყურის ქვეყნების დაზიანებული ქარხნების აღდგენამდე მათი ნავთობიდან მიღებული დამატებითი ღირებულების მნიშვნელოვანი ნაწილი სწორედ აზიაში შეიქმნება.

მასალა მომზადებულია Reuters-ის ავტორის ანალიტიკური სვეტის მიხედვით. პროგნოზები და შეფასებები გევინ მაგუაირს ეკუთვნის.