კოლუმბიელი მხატვარი და მოქანდაკე ფერნანდო ბოტერო მსოფლიო ხელოვნების ისტორიაში თავისი გამორჩეული სტილით შევიდა. მისი ნახატების პერსონაჟებს დიდი თავები, მომრგვალებული სხეულები და პატარა სახის ნაკვთები აქვთ. თუმცა ის, რასაც მაყურებელი ხშირად უბრალოდ სიმსუქნედ აღიქვამს, მხატვრისთვის სრულიად განსხვავებულ მნიშვნელობას ატარებდა. ბოტეროს ნამუშევრები არა მხოლოდ ევროპული ფერწერის ცნობილი შედევრების ახლებური ინტერპრეტაციაა, არამედ მცდელობაც, ხელოვნების ისტორიაში ლათინური ამერიკის ადგილი განსაზღვროს.
1978 წელს შექმნილ ფერნანდო ბოტეროს ნახატზე მწვანე კაბაში გამოწყობილი ქალი პირდაპირ მაყურებელს უყურებს. მის უკან ბუნებრივი ლანდშაფტია გამოსახული, ხოლო მუქ, ხვეულ თმას გამჭვირვალე თავსაბურავი ფარავს.
პორტრეტი აშკარად ლეონარდო და ვინჩის ცნობილ „მონა ლიზას“ მოგვაგონებს. თუმცა ერთი შეხედვითაც ნათელია, რომ ეს ბოტეროს ნამუშევარია: ქალს მომრგვალებული სხეული, დიდი თავი და უჩვეულოდ პატარა სახის ნაკვთები აქვს.
„მონა ლიზა“ (1978) ერთ-ერთია იმ მრავალ ნამუშევარს შორის, რომლებშიც კოლუმბიელმა მხატვარმა მსოფლიო ხელოვნების ცნობილი შედევრები საკუთარი სტილით გადაამუშავა.
ამ სტილს „ბოტერიზმი“ ეწოდა.
„ზოგიერთ მხატვარს საკუთარი, ძალიან ინდივიდუალური მხატვრული ენა აქვს. ერთ-ერთი მათგანი ბოტეროა – მის ნამუშევარს ყოველთვის ამოიცნობთ“, – ამბობს მადრიდის Opera Gallery-ის დირექტორი ბელენ ერერა ოტინო.
ბოტეროს გამორჩეულმა სტილმა მას საერთაშორისო აღიარება მოუტანა. 1959 წელს შექმნილი „მონა ლიზა თორმეტი წლის ასაკში“ ნიუ-იორკის თანამედროვე ხელოვნების მუზეუმმა (MoMA) 1961 წელს შეიძინა.
მისი ბრინჯაოს ქანდაკებები გამოფენილი იყო მსოფლიოს ცნობილ საჯარო სივრცეებში, მათ შორის ნიუ-იორკის პარკ-ავენიუსა და პარიზის შანზ-ელიზეზე.
2023 წლის ნოემბერში, მხატვრის გარდაცვალებიდან ორი თვის შემდეგ, მისი 1979 წლის ნახატი „მუსიკოსები“ ნიუ-იორკში, Christie’s-ის აუქციონზე, 5,1 მილიონ დოლარად გაიყიდა.
მაგრამ რას ნიშნავს ბოტეროსთვის უჩვეულოდ მოცულობითი ფორმები და რატომ უბრუნდებოდა ის ევროპული ხელოვნების კლასიკურ შედევრებს?
როგორ დაიბადა ბოტერიზმი?
ბოტეროს გამორჩეული სტილის წარმოშობა 1956 წელს უკავშირდება, როდესაც მხატვარი მეხიკოში ცხოვრობდა.
ერთხელ, მანდოლინის ხატვისას, მან ინსტრუმენტის კორპუსზე არსებული ხმის ხვრელი შემთხვევით ძალიან პატარა გამოსახა.
ამ უმნიშვნელო ცვლილებამ მოულოდნელი ვიზუალური ეფექტი შექმნა – მანდოლინის კორპუსი თითქოს გაიზარდა და განსაკუთრებული მოცულობა შეიძინა.
„მან იგრძნო, თითქოს ინსტრუმენტი მოცულობასა და ფორმაში აფეთქდა. სწორედ იმ დღეს დაიბადა ბოტეროს სტილი“, – განუცხადა BBC-ს მხატვრის ვაჟმა, კოლუმბიის თავდაცვის ყოფილმა მინისტრმა ფერნანდო ბოტერო სეამ.
ამის შემდეგ მხატვარმა საკუთარი შემოქმედება ერთიანი ვიზუალური სამყაროს შექმნას მიუძღვნა – სამყაროსი, სადაც ადამიანებს, ცხოველებსა და საგნებს განსაკუთრებული მოცულობა აქვთ.
„ძალიან ცოტაა ისეთი მხატვარი, რომელმაც ერთი უნიკალური სტილის გარშემო მთელი სამყარო შექმნა“, – ამბობს ბოტერო სეა.
თავად მხატვრისთვის ფორმების გადიდება საგნების არსებობისა და მათი მნიშვნელობის ხაზგასმის საშუალება იყო.
ბელენ ერერა ოტინოს განმარტებით, ბოტეროსთვის ეს „საგნების არსებობის აღნიშვნის“, სიცოცხლისა და ბუნების მგრძნობელობითი სილამაზის წარმოჩენის გზა იყო.
მხატვარი ხშირად აღნიშნავდა, რომ მისი შემოქმედების მთავარი მიზანი მაყურებლისთვის დადებითი ემოციების მინიჭება იყო.
„მისთვის ცხადი იყო, რომ ისტორიის განმავლობაში ხელოვნების მიზანი სიამოვნების შექმნა გახლდათ“, – ამბობს მხატვრის ვაჟი.
რატომ იყო ბოტეროსთვის იტალიური რენესანსი ასეთი მნიშვნელოვანი?
ბოტეროს შემოქმედებაზე უდიდესი გავლენა ევროპულმა კლასიკურმა ხელოვნებამ მოახდინა.
2000 წელს მხატვარმა კოლუმბიის ცენტრალურ ბანკს საკუთარი ნამუშევრებისა და პირადი კოლექციის მნიშვნელოვანი ნაწილი გადასცა. კოლექცია ბოგოტაში მდებარე ბოტეროს მუზეუმშია წარმოდგენილი.
მის ნახატებსა და ქანდაკებებთან ერთად მუზეუმში ინახება პაბლო პიკასოს, კლოდ მონესა და სალვადორ დალის ნამუშევრებიც.
კოლუმბიის ცენტრალური ბანკის ხელოვნების მიმართულების დირექტორის, ნიკოლას გომეს ეჩევერის შეფასებით, ამ გადაწყვეტილებით ბოტერო საკუთარ შემოქმედებას ევროპული ხელოვნების ტრადიციასთან აკავშირებდა.
„ის თითქოს მნახველს ეუბნება: ჩემი სახელიც ამ დიდი მხატვრების სახელების გვერდით დგას“, – განმარტავს ეჩევერი.
ბოტეროს ვაჟის თქმით, მამამისი განსაკუთრებით აღფრთოვანებული იყო იტალიური რენესანსით.
მას სჯეროდა, რომ ხელოვნების ისტორიის უმაღლესი ეტაპი სწორედ რენესანსის ეპოქა იყო, რომლის შემდეგაც ხელოვნებაში გარკვეული დაღმასვლა დაიწყო. გამონაკლისებად ის პიკასოსა და იმპრესიონისტებს მიიჩნევდა.
ბოტეროს აბსტრაქტული ხელოვნება განსაკუთრებით არ მოსწონდა.
2012 წელს Los Angeles Times-თან ინტერვიუში მხატვარმა განაცხადა, რომ მისი ნამუშევრების პოპულარობის ერთ-ერთი მიზეზი სწორედ აბსტრაქციისგან განსხვავებული მიდგომა იყო.
მისი აზრით, ნახატს მაყურებელთან უშუალო ურთიერთობა უნდა ჰქონდეს და ადამიანს არ უნდა სჭირდებოდეს პროფესორის დახმარება იმის გასაგებად, კარგია თუ არა ნამუშევარი.
მოგზაურობა ევროპაში, რომელმაც მხატვრის კარიერა შეცვალა
1952 წელს, 20 წლის ასაკში, ბოტერო მადრიდში გადავიდა საცხოვრებლად.
ის სწავლობდა სან-ფერნანდოს სამეფო სახვითი ხელოვნების აკადემიაში და პარალელურად პრადოს მუზეუმში ცნობილი ნახატების ასლებს ქმნიდა.
ერთ დღეს წიგნის მაღაზიის ვიტრინაში XV საუკუნის იტალიელი მხატვრის, პიერო დელა ფრანჩესკას შესახებ გამოცემა დაინახა.
ბოტეროს ვაჟის თქმით, სწორედ ამ წიგნმა გადააწყვეტინა მხატვარს ფლორენციაში გადასვლა.
დელა ფრანჩესკას შემოქმედებამ მის მხატვრულ ხედვაზე მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა.
განსაკუთრებით აღსანიშნავია ფრესკა „შებას დედოფლისა და მეფე სოლომონის შეხვედრა“, რომელიც 1452–1466 წლებში შეიქმნა.
ნამუშევარზე ბიბლიური სცენაა გამოსახული – მეფე სოლომონის შეხვედრა შებას დედოფალთან.
ამ ფრესკამ ბოტეროს საკუთარი ბავშვობაც გაახსენა. კოლუმბიის ქალაქ მედელინში, სადაც ის გაიზარდა, ხელოვნების მუზეუმებზე წვდომა შეზღუდული იყო. ამიტომ ხელოვნებას ძირითადად კათოლიკურ ეკლესიებში დაცული რელიგიური ნახატებისა და ქანდაკებების საშუალებით ეცნობოდა.
დელა ფრანჩესკას კიდევ ერთმა ცნობილმა ნამუშევარმა – „ურბინოს ჰერცოგისა და ჰერცოგინიას პორტრეტებმა“ – ბოტეროს 1998 წელს საკუთარი ვერსიის შექმნა შთააგონა.
ორიგინალში ჰერცოგი ფედერიკო და მონტეფელტრო მარცხნივ იყურება, რითაც სახის იმ ნაწილს მალავს, რომელიც ტურნირზე მიღებული დაზიანების შედეგად დაუმახინჯდა.
ბოტერომ თავის ვერსიაში პერსონაჟების მიმართულებები შეცვალა და ორივე ფიგურას გაცილებით დიდი მოცულობა მიანიჭა.
შედეგად, კლასიკური პორტრეტები მისთვის დამახასიათებელ მხატვრულ სამყაროში გადაიტანა.
„მე მსუქან ქალებს არ ვხატავ“
ბოტეროს ნამუშევრების ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული ინტერპრეტაცია ის არის, რომ მხატვარი უბრალოდ მსუქან ადამიანებს ხატავდა.
თუმცა თავად ბოტერო ამ განმარტებას კატეგორიულად უარყოფდა.
„მე მსუქან ქალებს არ ვხატავ. არავის სჯერა ჩემი, მაგრამ ეს სიმართლეა. როცა ქალს, კაცს, ძაღლს ან ცხენს ვხატავ, მოცულობაზე ვფიქრობ“, – განუცხადა მან ესპანურ გაზეთ El Mundo-ს 2014 წელს.
მისთვის მნიშვნელოვანი სხეულის წონა კი არა, ფორმის მხატვრული შესაძლებლობები იყო.
ამის ნათელი მაგალითია დიეგო ველასკესის ცნობილი ნახატის „მენინების“ ბოტეროსეული ინტერპრეტაცია.
1656 წელს შექმნილი ორიგინალური კომპოზიციის ცენტრალური ფიგურა ესპანეთის ხუთი წლის ინფანტა მარგარიტა ტერეზაა.
ბოტეროს ვერსიაში გოგონას სახე უფრო მომრგვალებულია, სხეული კი მოცულობითი.
მსგავსი მიდგომა გამოიყენა მან რაფაელის „ფორნარინას“ ინტერპრეტაციისასაც.
რაფაელის 1518–1519 წლებში შექმნილ პორტრეტზე ახალგაზრდა ქალია გამოსახული, რომლის სხეულსაც ნაწილობრივ თხელი ქსოვილი ფარავს.
2009 წელს ბოტერომ ეს ფიგურა დიდ, მომღიმარ ქალად გარდაქმნა.
ამგვარად, მხატვარი ცნობილი ნამუშევრების უბრალოდ გადახატვას კი არ ცდილობდა, არამედ მათ საკუთარი მხატვრული ენის საშუალებით ახალ მნიშვნელობას ანიჭებდა.
ცხენები, რომლებიც რენესანსის მხატვრობიდან ბოტეროს სამყაროში გადავიდნენ
ბოტეროს კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი შთაგონების წყარო იტალიელი მხატვრის, პაოლო უჩელოს, „სან-რომანოს ბრძოლა“ იყო.
ეს სამი ნახატისგან შემდგარი ციკლია, რომელიც 1432 წელს ფლორენციისა და სიენის ძალებს შორის მომხდარ ბრძოლას ასახავს.
ერთ-ერთ კომპოზიციაში განსაკუთრებით გამოირჩევა თეთრი, მომრგვალებული ცხენი, რომელსაც ლურჯი აღკაზმულობა აქვს.
ბოტეროს ვაჟის შეფასებით, ეს ცხოველი იმდენად ჰგავს მამისთვის დამახასიათებელ ფიგურებს, რომ თითქმის ბოტეროს ნახატიდან გადმოსულს მოგვაგონებს.
მსგავსი ცხენები კოლუმბიელი მხატვრის არაერთ ნამუშევარში გვხვდება.
მაგალითად, 1984 წელს შექმნილ ნახატში „გათრევა“ სამი ცხენი ტრადიციული კორიდის არენიდან მკვდარი ხარის სხეულს მიათრევს.
აქაც მთავარი აქცენტი ცხოველების მასიურ ფორმებსა და მათ ვიზუალურ გამომსახველობაზე კეთდება.
ევროპული შედევრები ლათინური ამერიკის თვალით
ბოტეროს ევროპული ხელოვნებით გატაცება უფრო ფართო კითხვასაც აჩენს: ვინ განსაზღვრავს, რომელი ნამუშევარია მსოფლიო ხელოვნების ისტორიისთვის მნიშვნელოვანი?
მხატვრის ვაჟი იხსენებს, რომ მამას ბავშვობაში ხშირად დაჰყავდა მსოფლიოს უდიდეს მუზეუმებში – ნიუ-იორკის მეტროპოლიტენის მუზეუმში, პარიზის ლუვრში, ლონდონის ეროვნულ გალერეასა და ფლორენციის უფიცის გალერეაში.
ბოტერო განსაკუთრებულ ყურადღებას ყველაზე ცნობილი მხატვრების ყველაზე ცნობილ ნამუშევრებს აქცევდა.
თუმცა ნიკოლას გომეს ეჩევერის აზრით, ბოტეროს შემოქმედება მხოლოდ დასავლური ხელოვნებისადმი პატივისცემის გამოხატულება არ ყოფილა.
მისი ნამუშევრები იმასაც იკვლევდა, თუ როგორ აღიქვამდა კოლუმბიური და, ზოგადად, ლათინოამერიკული საზოგადოება ევროპულ კულტურულ მემკვიდრეობას.
მაგალითად, ლეონარდო და ვინჩის „მონა ლიზას“ გამოსახულება კოლუმბიაში მრავალ ადგილას გვხვდება – რესტორნებში, მაღაზიებსა და სხვადასხვა კომერციულ სივრცეში.
ეჩევერი იხსენებს, რომ მის მახლობლად მდებარე ერთ-ერთ პიცერიასაც კი „მონა ლიზა“ ჰქვია, ხოლო ქალაქის პოპულარულ უბანში ერთ-ერთი ბარის კედლები სალვადორ დალის გამოსახულებებითაა გაფორმებული.
მისი შეფასებით, ბოტეროს „მონა ლიზას“ მსგავსი ნამუშევრები სწორედ ამ კულტურულ პროცესს ასახავს.
ევროპაში შექმნილი ცნობილი გამოსახულებები ატლანტის ოკეანეს კვეთს, სხვა კულტურულ გარემოში ხვდება და საბოლოოდ ლათინური ამერიკის ვიზუალური კულტურის ნაწილად იქცევა.
ბოტერო კი ამ პროცესს საკუთარი მხატვრული ენით გამოხატავდა.
წყარო: BBC