ეკრანთან ხანგრძლივად ყოფნა შესაძლოა დაკავშირებული იყოს ბავშვებისა და მოზარდების კოგნიტური, ემოციური და სოციალური განვითარების სირთულეებთან. ამაზე მიუთითებს მასშტაბური სამეცნიერო ანალიზი, რომელიც 64 ქვეყანაში მცხოვრები თითქმის 3 მილიონი ბავშვის მონაცემებს აერთიანებს. თუმცა მკვლევრები ხაზგასმით აღნიშნავენ, რომ ეკრანის გამოყენებასა და განვითარების პრობლემებს შორის გამოვლენილი კავშირი თავისთავად მიზეზშედეგობრივ დამოკიდებულებას არ ადასტურებს.
ბავშვებისა და მოზარდების ცხოვრებაში ციფრული ტექნოლოგიების მზარდი როლის ფონზე მეცნიერები ცდილობენ დაადგინონ, როგორ უკავშირდება ეკრანთან გატარებული დრო სწავლას, მეტყველებას, ქცევას, ემოციების მართვასა და სოციალურ ურთიერთობებს.
მასშტაბური ანალიზის ფარგლებში მკვლევრებმა სხვადასხვა პერიოდში ჩატარებული სამეცნიერო კვლევების შედეგები შეაჯამეს. წარმოდგენილი მონაცემები მოიცავს 18 წლამდე ასაკის ბავშვებსა და მოზარდებს.
კვლევის თანახმად, ეკრანთან ჭარბი დროის გატარება დაკავშირებულია კოგნიტური უნარების, მათ შორის ყურადღების, სწავლისა და აზროვნების, შედარებით არასახარბიელო მაჩვენებლებთან. ასევე გამოვლინდა კავშირები მეტყველების განვითარების, ქცევითი სირთულეებისა და ემოციური თვითრეგულაციის მიმართულებით.
მკვლევრები აღნიშნავენ, რომ მიღებული შედეგები ყველა ასაკობრივ ჯგუფსა და ყველა ტიპის ციფრულ აქტივობაზე ერთნაირად არ ვრცელდება.
რატომ არის მნიშვნელოვანი არა მხოლოდ დრო, არამედ ეკრანის გამოყენების ფორმაც?
თანამედროვე ციფრული გარემო მნიშვნელოვნად განსხვავდება იმ პერიოდისგან, როდესაც ბავშვების ეკრანთან ურთიერთობა ძირითადად ტელევიზორის ყურებით შემოიფარგლებოდა.
დღეს ბავშვები იყენებენ სმარტფონებს, პლანშეტებს, კომპიუტერებს, ვიდეოთამაშებსა და სოციალურ ქსელებს. ამ პლატფორმების ნაწილი მომხმარებლის ქცევაზე მორგებულ რეკომენდაციებსა და ინტერაქტიულ ფუნქციებს იყენებს, რაც მათთან ხანგრძლივ ურთიერთობას უწყობს ხელს.
კალგარის უნივერსიტეტის პროფესორი შერი მადიგანი ყურადღებას ამახვილებს იმ გარემოებაზე, რომ თანამედროვე ციფრული მოწყობილობები გაცილებით ინტერაქტიული და მომხმარებელზე მორგებულია, ვიდრე წარსულში გავრცელებული ტექნოლოგიები.
სპეციალისტების შეფასებით, ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი საკითხია ის, თუ რა აქტივობებს ანაცვლებს ეკრანთან გატარებული დრო.
თუ ციფრული მოწყობილობების გამოყენება ამცირებს ძილის, ფიზიკური აქტივობის, თავისუფალი თამაშის ან ოჯახის წევრებთან ურთიერთობის დროს, ამან შესაძლოა ბავშვის განვითარებაზე არაპირდაპირი გავლენა მოახდინოს.
ამასთან, ეკრანის გამოყენება ყოველთვის პასიური აქტივობა არ არის. საგანმანათლებლო პროგრამები, შემოქმედებითი დავალებები და ასაკისთვის შესაფერისი ინტერაქტიული მასალები შესაძლოა სასარგებლოც აღმოჩნდეს.
კავშირი ეკრანთან გატარებულ დროსა და ბავშვის ქცევას შორის
კვლევებში განხილული ერთ-ერთი მიმართულებაა ემოციური და ქცევითი განვითარება.
ეკრანთან ხანგრძლივი დროის გატარება ზოგიერთ კვლევაში დაკავშირებულია ყურადღების კონცენტრაციის სირთულეებთან, გაღიზიანებასთან, ემოციების მართვის პრობლემებთან და სოციალურ ურთიერთობებში გამოვლენილ სირთულეებთან.
თუმცა მეცნიერები მიუთითებენ, რომ ამ კავშირების ინტერპრეტაციისას სიფრთხილეა საჭირო.
მაგალითად, შესაძლებელია, რომ ბავშვები, რომლებსაც უკვე აქვთ ემოციური ან ქცევითი სირთულეები, უფრო ხშირად მიმართავდნენ ციფრულ მოწყობილობებს. შესაბამისად, ეკრანთან ხანგრძლივი დროის გატარება ყოველთვის არ არის პრობლემის გამომწვევი მიზეზი, ზოგჯერ ის უკვე არსებული სირთულის თანმხლები გარემოებაც შეიძლება იყოს.
კვლევების შედეგებზე გავლენას ახდენს ბავშვის ასაკი, ოჯახური გარემო, სოციალურ-ეკონომიკური პირობები, გამოყენებული კონტენტის ხარისხი და მშობლების ჩართულობაც.
რას ურჩევენ სპეციალისტები მშობლებს?
ბავშვთა განვითარების სპეციალისტები ყურადღებას ამახვილებენ ციფრული ტექნოლოგიების დაბალანსებულ გამოყენებაზე.
მათი რეკომენდაციით, განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ოჯახში ისეთი წესების ჩამოყალიბება, რომლებიც ბავშვის ასაკსა და ინდივიდუალურ საჭიროებებს შეესაბამება.
ერთ-ერთი მიდგომაა ეკრანისგან თავისუფალი დროისა და სივრცეების განსაზღვრა – მაგალითად, ოჯახური კვების დროს, დაძინებამდე და იმ აქტივობებისას, რომლებიც უშუალო ურთიერთობას მოითხოვს.
სპეციალისტები ასევე მნიშვნელოვნად მიიჩნევენ, რომ მშობლები დაინტერესდნენ არა მხოლოდ იმით, რამდენ ხანს იყენებს ბავშვი მოწყობილობას, არამედ იმითაც, რას უყურებს, რას თამაშობს და ვისთან ურთიერთობს ონლაინსივრცეში.
განსაკუთრებული ყურადღება უნდა დაეთმოს ასაკისთვის შეუფერებელი კონტენტის, კიბერბულინგისა და სხვა ონლაინრისკებისგან დაცვას.
ნიშნავს თუ არა კვლევა, რომ ეკრანები ბავშვებისთვის საზიანოა?
მკვლევრები ასეთ განზოგადებას არ აკეთებენ.
სამეცნიერო ანალიზში გამოვლენილი კავშირები არ ნიშნავს, რომ ნებისმიერი ციფრული აქტივობა ბავშვის განვითარებას აზიანებს.
განსხვავებული შედეგები შეიძლება ჰქონდეს, მაგალითად, საგანმანათლებლო ვიდეოს მშობელთან ერთად ყურებას, შემოქმედებითი პროგრამით მუშაობას, მეგობრებთან ვიდეოზარით ურთიერთობასა და სოციალურ ქსელებში ხანგრძლივ, უკონტროლო გადაადგილებას.
ამიტომ სპეციალისტები ერთ-ერთ მთავარ ამოცანად ციფრული გარემოს ხარისხის გაუმჯობესებას მიიჩნევენ.
კვლევის შედეგები ასევე აჩენს კითხვებს სახელმწიფოსა და ტექნოლოგიური კომპანიების პასუხისმგებლობის შესახებ, როგორ უნდა შეიქმნას ბავშვებისთვის უსაფრთხო ონლაინგარემო და რა ზომებია საჭირო ასაკისთვის შეუსაბამო ან საზიანო კონტენტის გავრცელების შესამცირებლად.
მეცნიერების შეფასებით, მომავალი კვლევებისთვის მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ ეკრანთან გატარებული დროის გაზომვა, არამედ ციფრული აქტივობების ტიპის, კონტენტის ხარისხისა და მათი გრძელვადიანი გავლენის შესწავლაც.
კვლევის მთავარი გზავნილი ის არის, რომ ბავშვის განვითარებისთვის მნიშვნელოვანია არა ციფრული ტექნოლოგიების სრული გამორიცხვა, არამედ მათი ასაკის შესაბამისი, გააზრებული გამოყენება ისე, რომ ეკრანმა არ ჩაანაცვლოს ძილი, ფიზიკური აქტივობა, თამაში და ადამიანური ურთიერთობები.
წყაროები:
jamanetwork.com
media.jamanetwork.com
pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
theguardian.com