ცენტრალური აზიის ქვეყნები ჩინეთსა და ევროპას შორის საერთაშორისო ვაჭრობისა და სატრანსპორტო კავშირების განვითარებაში სულ უფრო მნიშვნელოვან როლს ასრულებენ. გეოპოლიტიკური დაძაბულობის, რუსეთის წინააღმდეგ დაწესებული სანქციებისა და ტრადიციული სავაჭრო მარშრუტების ცვლილების ფონზე, რეგიონი გლობალური მიწოდების ჯაჭვების დივერსიფიკაციის ერთ-ერთ პერსპექტიულ მიმართულებად განიხილება.
ამის შესახებ საერთაშორისო საკონსულტაციო კომპანია EY-ის გეოსტრატეგიული ბიზნესჯგუფის 2026 წლის ნოემბრის ანალიტიკურ ანგარიშშია აღნიშნული.
კვლევა საერთაშორისო ვაჭრობაზე გეოპოლიტიკური ცვლილებების გავლენას აფასებს და განსაკუთრებულ ყურადღებას უთმობს ცენტრალური აზიის სატრანსპორტო დერეფნებს, ფარმაცევტული წარმოების ლოკალიზაციას, აშშ-სა და ჩინეთს შორის ეკონომიკურ კონკურენციას, კრიტიკული მინერალების გადამუშავებასა და ციფრული ინფრასტრუქტურის უსაფრთხოებას.
ცენტრალური აზიის სატრანზიტო მნიშვნელობა იზრდება
EY-ის მონაცემებით, ცენტრალური აზიის ხუთი ქვეყანა – ყაზახეთი, უზბეკეთი, თურქმენეთი, ტაჯიკეთი და ყირგიზეთი – ჩინეთსა და ევროპას შორის ალტერნატიული სახმელეთო სატრანსპორტო კავშირების განვითარების შესაძლებლობას ქმნის.
რეგიონის მნიშვნელობა განსაკუთრებით გაიზარდა უკრაინაში რუსეთის სრულმასშტაბიანი შეჭრის შემდეგ, როდესაც საერთაშორისო კომპანიებმა რუსეთის გავლით ტვირთების ტრანსპორტირების ალტერნატიული მარშრუტების მოძიება დაიწყეს.
ანგარიშის თანახმად, 2022 წლამდე არსებულ მაჩვენებელთან შედარებით, 2024 წლისთვის ცენტრალური აზიის გავლით ჩინეთსა და ევროპას შორის გადაზიდული ტვირთების მოცულობა 125%-ით გაიზარდა.
რეგიონის უმსხვილესი სავაჭრო პარტნიორი ჩინეთია. 2025 წელს ჩინეთსა და ცენტრალური აზიის ქვეყნებს შორის სავაჭრო ბრუნვამ 106 მილიარდ დოლარს მიაღწია, რაც 2021 წლის მაჩვენებელს ორჯერ აღემატება.
მეორე ადგილზე ევროკავშირია, რომლის სავაჭრო ბრუნვამ რეგიონთან 2025 წელს 58 მილიარდი დოლარი შეადგინა.
რუსეთი, რომელიც ისტორიულად ცენტრალური აზიის ერთ-ერთი მთავარი ეკონომიკური პარტნიორი იყო, დაახლოებით 50 მილიარდი დოლარის სავაჭრო ბრუნვით ჩინეთსა და ევროკავშირს ჩამორჩება.
სატრანსპორტო დერეფნის გამტარუნარიანობა შესაძლოა გასამმაგდეს
EY-ის შეფასებით, ინფრასტრუქტურაში კოორდინირებული ინვესტიციებისა და შესაბამისი რეფორმების განხორციელების შემთხვევაში, 2040 წლისთვის ცენტრალური აზიის სატრანსპორტო დერეფანში ტვირთბრუნვა შესაძლოა სამჯერ გაიზარდოს, ხოლო ტრანსპორტირების დრო განახევრდეს.
ამისთვის აუცილებელია სარკინიგზო ქსელის მოდერნიზაცია, პორტების განვითარება, სასაზღვრო ინფრასტრუქტურის გაუმჯობესება და საბაჟო პროცედურების გაციფრულება.
მსოფლიო ბანკის შეფასებით, სავაჭრო შესაძლებლობების გასაფართოებლად სულ მცირე 55 მილიარდი დოლარის ინვესტიციაა საჭირო.
მიუხედავად მნიშვნელოვანი პოტენციალისა, დერეფნის განვითარებას არაერთი გამოწვევა ახლავს.
მათ შორისაა შეზღუდული ლოგისტიკური შესაძლებლობები, საზღვრებზე შეფერხებები, სატრანსპორტო ინფრასტრუქტურის არასაკმარისი განვითარება და პოლიტიკური რისკები.
ანგარიშის თანახმად, ცენტრალური აზიის გავლით გადაზიდული ტვირთების მოცულობა ამჟამად რუსეთის გავლით მოქმედი ჩინეთ-ევროპის ძირითადი სარკინიგზო მარშრუტის ტვირთბრუნვის 3%-ზე ნაკლებია.
EY-ის შეფასებით, ინფრასტრუქტურული პროექტების წარმატება დამოკიდებული იქნება როგორც ტვირთების რეალურ მოთხოვნაზე, ისე რეგიონის მთავრობებს შორის თანამშრომლობაზე.
ამასთან, ჩინეთის მნიშვნელოვანი მონაწილეობა ინფრასტრუქტურულ პროექტებში, მათ შორის ჩინეთ-ყირგიზეთ-უზბეკეთის რკინიგზის მშენებლობაში, პეკინს რეგიონული ლოგისტიკური სისტემების განვითარებაზე მნიშვნელოვანი გავლენა აქვს.
ფარმაცევტული წარმოება სულ უფრო მეტად ეროვნულ ბაზრებზე გადადის
ანგარიშის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი მიმართულება ფარმაცევტული ინდუსტრიის გლობალური ცვლილებებია.
EY-ის ინფორმაციით, აშშ, ინდოეთი და ვიეტნამი ცდილობენ, მედიკამენტებისა და მათი წარმოებისთვის საჭირო კომპონენტების მიწოდების ჯაჭვები საკუთარ ტერიტორიებზე განავითარონ.
2026 წლის 29 სექტემბრიდან აშშ-ში დაპატენტებულ ფარმაცევტულ პროდუქტებსა და მათ ინგრედიენტებზე 100%-იანი საიმპორტო ტარიფი მოქმედებს, თუმცა ცალკეული სავაჭრო შეთანხმებები გამონაკლისებს ითვალისწინებს.
კომპანიებს, რომლებიც აშშ-ში დამატებითი საწარმოო სიმძლავრეების განვითარებაზე შეთანხმდნენ, გარკვეულ პირობებში ტარიფი 20%-მდე ან ნულამდე შეუმცირდათ.
მსგავსი ტენდენცია შეინიშნება სხვა ქვეყნებშიც.
ინდოეთი ფინანსური სტიმულებით ცდილობს მედიკამენტების აქტიური ფარმაცევტული ინგრედიენტების ადგილობრივი წარმოების გაზრდას და ჩინურ იმპორტზე დამოკიდებულების შემცირებას.
ვიეტნამი ასევე მუშაობს ფარმაცევტული მასალების შიდა წარმოების გაფართოებაზე.
ევროკავშირი კი კრიტიკულად მნიშვნელოვანი მედიკამენტების შესახებ ახალი საკანონმდებლო ჩარჩოს შემუშავებას გეგმავს, რომლის მიზანია ადგილობრივი წარმოების მხარდაჭერა და გარე მომწოდებლებზე დამოკიდებულების შემცირება.
EY-ის შეფასებით, წარმოების ლოკალიზაციამ შესაძლოა გლობალური მიწოდების ჯაჭვების ფრაგმენტაცია გამოიწვიოს და კომპანიებისთვის ხარჯები გაზარდოს.
ამავე დროს, ადგილობრივ წარმოებაში ინვესტირების მსურველ ბიზნესს სახელმწიფო სუბსიდიებისა და სხვა ეკონომიკური შეღავათების მიღების შესაძლებლობა ექნება.
სამხრეთ-აღმოსავლეთი აზია აშშ-სა და ჩინეთს შორის ბალანსის შენარჩუნებას ცდილობს
გეოსტრატეგიული ანალიზის მიხედვით, სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიის ქვეყნები ცდილობენ, შეინარჩუნონ ეკონომიკური თანამშრომლობა როგორც აშშ-სთან, ისე ჩინეთთან.
რეგიონისთვის აშშ პირდაპირი უცხოური ინვესტიციების უმსხვილესი წყაროა, ხოლო ჩინეთი — მთავარი სავაჭრო პარტნიორი.
თუმცა ორ სახელმწიფოს შორის ეკონომიკური და პოლიტიკური დაპირისპირება რეგიონის ქვეყნებისთვის დამატებით რისკებს ქმნის.
ანგარიშში განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა აშშ-სა და ინდონეზიას შორის სავაჭრო შეთანხმებას, რომელიც ჯერ რატიფიცირებული არ არის.
შეთანხმება შეიცავს დებულებას, რომლის მიხედვითაც, აშშ-ს გარკვეულ პირობებში შეუძლია შეთანხმებიდან გასვლა, თუ ინდონეზია კონკურენტ სახელმწიფოსთან მსგავს სავაჭრო შეთანხმებას გააფორმებს.
EY-ის შეფასებით, ამ გარემოებამ შესაძლოა გავლენა მოახდინოს რეგიონის სავაჭრო პოლიტიკასა და საინვესტიციო გადაწყვეტილებებზე.
წყალქვეშა კაბელები გეოპოლიტიკური რისკების წინაშე დგას
ევროპა აქტიურად აფართოებს წყალქვეშა საკაბელო ქსელებს ატლანტის ოკეანესა და ხმელთაშუა ზღვაში.
ეს ინფრასტრუქტურა საერთაშორისო მონაცემთა გადაცემისა და ელექტროენერგიის ტრანსსასაზღვრო მიწოდებისთვის მნიშვნელოვან ფუნქციას ასრულებს.
თუმცა EY-ის შეფასებით, წყალქვეშა კაბელებზე დამოკიდებულების ზრდასთან ერთად იზრდება მათი დაზიანებისა და შესაძლო საბოტაჟის რისკებიც.
ანგარიშში აღნიშნულია, რომ ნატოს წევრმა ქვეყნებმა გამოავლინეს წყალქვეშა კაბელების დაზიანების შემთხვევები, რომლებიც შესაძლოა რუსეთთან იყოს დაკავშირებული.
ევროკავშირმა შესაბამისი ინფრასტრუქტურის განვითარებისა და უსაფრთხოების გასაძლიერებლად 347 მილიონი ევროს ინვესტიცია გამოყო.
ანალიტიკოსების შეფასებით, საკაბელო ქსელების შეფერხებამ შესაძლოა უარყოფითი გავლენა მოახდინოს ინტერნეტკავშირზე, მონაცემთა გადაცემაზე, ელექტროენერგიის მიწოდებასა და ხელოვნური ინტელექტის ტექნოლოგიების განვითარებაზე.
ევროკავშირსა და ჩინეთს შორის სავაჭრო დაძაბულობა შენარჩუნებულია
EY-ის ანალიზის თანახმად, ოქტომბერში გამართულმა ევროკავშირისა და ჩინეთის სავაჭრო კონსულტაციებმა დაძაბულობა ნაწილობრივ შეამცირა, თუმცა ძირითადი ეკონომიკური უთანხმოებები კვლავ არსებობს.
2025 წელს ევროკავშირის საქონლით ვაჭრობის დეფიციტმა ჩინეთთან 360 მილიარდი ევრო შეადგინა.
მოლაპარაკებების შედეგად ჩინეთმა იშვიათმიწა ელემენტების ექსპორტზე ლიცენზიების გაცემის დაჩქარების ვალდებულება აიღო და თითქმის 4 მილიარდი ევროს ღირებულების ევროპულ ექსპორტზე ტარიფების შესაძლო შემცირების საკითხის განხილვაზე დათანხმდა.
ამასთან, ევროკავშირის ცალკეული ქვეყნები ჩინეთთან სავაჭრო ურთიერთობებში უფრო მკაცრი მექანიზმების შემუშავებას უჭერენ მხარს.
EY-ის შეფასებით, კომპანიებმა განსაკუთრებული ყურადღება უნდა მიაქციონ კრიტიკული მასალების მიწოდების ჯაჭვებს, საექსპორტო შეზღუდვებსა და სავაჭრო პოლიტიკის შესაძლო ცვლილებებს.
კრიტიკული მინერალების გადამუშავებაში ჩინეთის დომინირება შენარჩუნდება
ანგარიშის ერთ-ერთი მთავარი დასკვნა კრიტიკული მინერალების გადამუშავების გეოგრაფიულ კონცენტრაციას უკავშირდება.
EY-ის მონაცემებით, ჩინეთი კვლავ დომინირებს სტრატეგიულად მნიშვნელოვანი მინერალების უმეტესობის გადამუშავებაში, ხოლო ნიკელის გადამუშავების სფეროში წამყვანი პოზიცია ინდონეზიას უკავია.
ამ ორ ქვეყანაზე მოდის მსოფლიოში გადამუშავებული კრიტიკული მინერალების მიწოდების ბოლო პერიოდის ზრდის სამ მეოთხედზე მეტი.
ენერგეტიკის საერთაშორისო სააგენტოს პროგნოზით, ელექტრიფიკაციისთვის მნიშვნელოვანი ექვსი მინერალის გადამუშავებაში წამყვანი ქვეყნის საშუალო წილი 2025 წლის დაახლოებით 70%-დან 2035 წლისთვის მხოლოდ 67%-მდე შემცირდება.
ეს ნიშნავს, რომ კრიტიკული ნედლეულის გადამუშავება მომდევნო ათწლეულშიც გეოგრაფიულად კონცენტრირებული დარჩება.
EY-ის შეფასებით, ასეთი დამოკიდებულება რისკებს ქმნის ელექტრომობილების, ბატარეების, განახლებადი ენერგიის, ნახევარგამტარებისა და მაღალტექნოლოგიური წარმოების სექტორებისთვის.
ანგარიშში აღნიშნულია, რომ 2025 წელს ჩინეთის მიერ იშვიათმიწა მასალებსა და მაგნიტებზე დაწესებულმა შეზღუდვებმა ევროპაში ავტომობილების კომპონენტების ცალკეული მწარმოებლების მუშაობის შეჩერება გამოიწვია.