ქვემოთ წარმოდგენილი სტატია წარმოადგენს BBC News -ში გამოქვეყნებული მასალის თარგმანს. ორიგინალი ხელმისაწვდომია შემდეგ ბმულზე

აშშ-ის სამხედრო ქმედებებმა ირანის წინააღმდეგ კვლავ გაააქტიურა დისკუსია ამერიკული დოლარის, როგორც გლობალური სარეზერვო და ანგარიშსწორების ვალუტის, პერსპექტივების შესახებ. კერძოდ, ყურადღება გამახვილდა იმაზე, შეიძლება თუ არა მიმდინარე გეოპოლიტიკურმა დაძაბულობამ დააჩქაროს „ნავთობდოლარის“ სისტემის დასასრული და ხელი შეუწყოს ალტერნატიული მოდელების, მათ შორის „ნავთობიუანის“, გაძლიერებას.

ისტორიულად, ნავთობის ფასები ძირითადად დოლარში განისაზღვრებოდა და დღემდე მსოფლიო ნავთობისა და ნავთობპროდუქტების დაახლოებით 85% ამერიკულ ვალუტაში ივაჭრება. აღნიშნული მაჩვენებელი ათწლეულების განმავლობაში სტაბილურია, მიუხედავად რიგი ქვეყნების – მათ შორის რუსეთის, ჩინეთისა და ირანის – მცდელობისა, შეამცირონ დოლარზე დამოკიდებულება.

ანალოგიური სურათი შეინიშნება საერთაშორისო რეზერვების სტრუქტურაშიც: გლობალური სარეზერვო აქტივების დაახლოებით 60% დოლარში ინახება, დაახლოებით 20% – ევროში, ხოლო დანარჩენი ნაწილდება სხვა განვითარებული ეკონომიკების ვალუტებზე. ჩინური იუანის წილი კვლავ დაბალია და დაახლოებით 2%-ს შეადგენს.

დოლარის დომინირების საფუძველს წარმოადგენს აშშ-ის ეკონომიკური მასშტაბი და ინსტიტუციური უპირატესობები — განვითარებული ფინანსური ბაზრები, კანონის უზენაესობა, კაპიტალის თავისუფალი მოძრაობა, დამოუკიდებელი ცენტრალური ბანკი და ინოვაციური ბიზნეს გარემო.

გეოპოლიტიკური ფაქტორები და ბაზრის რეაქცია

დონალდ ტრამპის ადმინისტრაციის პოლიტიკამ, განსაკუთრებით საერთაშორისო ვაჭრობასა და უსაფრთხოების საკითხებში, გარკვეულწილად გაზარდა ეჭვები დოლარის სტაბილურობის მიმართ. აღნიშნულ ფონზე დაფიქსირდა დოლარის კურსის შემცირება, რაც ზოგიერთმა ანალიტიკოსმა განმარტა, როგორც გლობალური კაპიტალის ნაწილობრივი დივერსიფიკაცია.

თუმცა, ირანთან კონფლიქტის ესკალაციის შემდეგ, დოლარმა საპირისპირო დინამიკა აჩვენა და გამყარდა. ეს ტენდენცია შეესაბამება ისტორიულ გამოცდილებას: გლობალური გაურკვევლობის პირობებში ინვესტორები ხშირად მიმართავენ დოლარს, როგორც „უსაფრთხო აქტივს“. კაპიტალის გადინება მაღალი რისკის რეგიონებიდან და მისი კონცენტრაცია ამერიკულ ფინანსურ ინსტრუმენტებში ამყარებს დოლარის პოზიციებს.

ნავთობდოლარი და მისი ტრანსფორმაცია

„ნავთობდოლარის“ სისტემა ჩამოყალიბდა XX საუკუნის მეორე ნახევარში, როდესაც ნავთობის ექსპორტიორი ქვეყნები, განსაკუთრებით სპარსეთის ყურის რეგიონში, დოლარში აგროვებდნენ შემოსავლებს და შემდეგ მათ ამერიკულ ფინანსურ სისტემაში აბრუნებდნენ.

თანამედროვე ეტაპზე ამ მოდელმა ნაწილობრივ ტრანსფორმაცია განიცადა. აშშ ენერგორესურსების მსხვილ მწარმოებლად იქცა და მნიშვნელოვნად შეამცირა იმპორტზე დამოკიდებულება. ამასთანავე, გლობალურ ეკონომიკაში კაპიტალის მთავარი წყაროები აღარ არის მხოლოდ ნავთობის ექსპორტიორი ქვეყნები — მათ მნიშვნელოვნად გაუსწრეს აზიის ექსპორტზე ორიენტირებულმა ეკონომიკებმა, როგორიცაა ჩინეთი, იაპონია და სამხრეთ კორეა.

ალტერნატივების შეზღუდულობა

დოლარის გლობალური როლის შენარჩუნების ერთ-ერთი მთავარი მიზეზი არის შესაბამისი მასშტაბისა და სანდოობის ალტერნატივების სიმცირე. მიუხედავად იმისა, რომ ზოგიერთი ქვეყანა ცდილობს ანგარიშსწორების დივერსიფიკაციას, მათთვის რთულია უარის თქმა დოლარზე, როგორც:

• მაღალი ლიკვიდობის მქონე აქტივზე,
• სტაბილურ სარეზერვო ინსტრუმენტზე,
• გლობალური ფინანსური ოპერაციების უნივერსალურ საშუალებაზე.

ამასთან, ამერიკული კომპანიები და ფინანსური ინსტრუმენტები კვლავ უზრუნველყოფენ შედარებით მაღალ შემოსავლიანობას, რაც ინვესტორებისთვის დამატებით სტიმულს წარმოადგენს.

დასკვნა

მიუხედავად გეოპოლიტიკური დაძაბულობისა და პერიოდული მერყეობისა, დოლარის გლობალური დომინირება მოკლევადიან პერსპექტივაში სერიოზული საფრთხის წინაშე არ დგას. მისი პოზიცია გამყარებულია როგორც ეკონომიკური, ისე ინსტიტუციური ფაქტორებით, ასევე გლობალური ფინანსური სისტემის ინერციით.

თუმცა, გრძელვადიან პერიოდში შესაძლებელია ეტაპობრივი ცვლილებები, განსაკუთრებით იმ შემთხვევაში, თუ გაგრძელდება გეოპოლიტიკური ფრაგმენტაცია და ალტერნატიული ფინანსური მექანიზმების განვითარება. მიუხედავად ამისა, არსებული მონაცემები მიუთითებს, რომ დოლარის სტატუსის სწრაფი და რადიკალური ცვლილება ნაკლებად მოსალოდნელია.