ძველ საბერძნეთსა და რომში დაავადებების სამკურნალოდ გამოიყენებოდა ისეთი ნივთიერებები, რომლებიც თანამედროვე სამედიცინო პრაქტიკაში მიუღებლად მიიჩნევა. მათ შორის იყო ადამიანისა და ცხოველების ექსკრემენტები, შარდი, სისხლი, ნერწყვი და სხვადასხვა ორგანული წარმოშობის მასალა.

ანტიკური მედიცინის მკვლევრის, კლასიკური ფილოლოგიის სპეციალისტ უილიამ ჰარისის (W. V. Harris) თანახმად, მსგავსი საშუალებების გამოყენება მხოლოდ სამკურნალო თვისებების შესახებ წარმოდგენებით არ აიხსნებოდა. მისი ერთ-ერთი ჰიპოთეზის მიხედვით, პაციენტებში ამ ნივთიერებების მიმართ გამოწვეულ ზიზღს შესაძლოა თავად მკურნალობის პროცესშიც ჰქონოდა გარკვეული მნიშვნელობა.

რა ნივთიერებებს იყენებდნენ ანტიკურ მედიცინაში?

ჰარისის კვლევაში აღწერილია ძველი ბერძენი და რომაელი ექიმების მიერ რეკომენდებული მრავალფეროვანი სამკურნალო საშუალებები.

მათ შორის სახელდება ადამიანისა და ცხოველების ექსკრემენტები, შარდი, მენსტრუალური და სხვა სახის სისხლი, ტვინის ქსოვილი, ნერწყვი, ოფლი და ყურის გოგირდი.

სამკურნალოდ ასევე იყენებდნენ დაფქულ ხოჭოებს, ზეთში მოხარშულ მრავალფეხებს, რომლებსაც ყურის ტკივილის დროს ნიშნავდნენ, და კასტორეუმს – თახვის ორგანიზმიდან მიღებულ სეკრეტს. ანტიკურ წყაროებში ამ ნივთიერების წარმომავლობა ხშირად არაზუსტად იყო აღწერილი, ხოლო ჰარისის შეფასებით, მის სახელწოდებით გაყიდული პროდუქტები ყოველთვის ნამდვილ კასტორეუმს არ წარმოადგენდა.

მკვლევარი ძირითადად განიხილავს კლასიკური ანტიკურობის პერიოდს, დაახლოებით ჩვენი წელთაღრიცხვით IV საუკუნის ბოლომდე.

მისი განმარტებით, ბერძნულ სამედიცინო პრაქტიკაზე გავლენა ჰქონდა უფრო ადრეულ ბაბილონურ და ეგვიპტურ სამკურნალო ტრადიციებს. მოგვიანებით კი ბერძნული მედიცინის გამოცდილება რომაულ სამყაროშიც გავრცელდა.

მსგავსი საშუალებები მხოლოდ ანტიკურობით არ შემოფარგლულა. ხალხურ მედიცინაში მათი გამოყენება XVIII საუკუნეშიც გრძელდებოდა, ხოლო ცალკეული მაგალითები XX საუკუნიდანაც არის ცნობილი.

ჰარისი აღნიშნავს, რომ დაახლოებით ერთი საუკუნის წინ იტალიის ვენეტოს რეგიონში ხარის თბილი ექსკრემენტები სახსრების ტკივილის სამკურნალო საშუალებად მიიჩნეოდა.

ზიზღის შესაძლო როლი მკურნალობის პროცესში

ჰარისის კვლევის ერთ-ერთი მთავარი საკითხია, რატომ იყენებდნენ ექიმები ნივთიერებებს, რომლებიც პაციენტებში ძლიერ უარყოფით რეაქციას იწვევდა.

მკვლევარი განიხილავს ჰიპოთეზას, რომლის თანახმადაც, ამ საშუალებების მიმართ ზიზღი შესაძლოა მათი გამოყენების ერთ-ერთი მიზეზი ყოფილიყო.

მისი მოსაზრებით, ანტიკურ ექიმებს ხშირად არ ჰქონდათ მკურნალობის ეფექტიანობის საიმედო საშუალებები. ასეთ პირობებში უჩვეულო და უსიამოვნო ნივთიერების გამოყენებას შეეძლო პაციენტზე ძლიერი ფსიქოლოგიური შთაბეჭდილების მოხდენა.

ჰარისი ვარაუდობს, რომ მკურნალობისადმი პაციენტის წინააღმდეგობა ზოგჯერ შესაძლოა თავად საშუალების განსაკუთრებული მოქმედების ნიშნადაც აღქმულიყო.

ეს მიდგომა უკავშირდებოდა წარმოდგენას, რომლის მიხედვითაც მძიმე დაავადების წინააღმდეგ განსაკუთრებული და მკვეთრი ჩარევა იყო საჭირო.

ანტიკურ მედიცინაში ცნობილი იყო ისეთი პროცედურებიც, რომლებიც ორგანიზმზე თვალსაჩინო ფიზიკურ ზემოქმედებას ისახავდა მიზნად. მათ შორის მნიშვნელოვანი ადგილი ეკავა გამწმენდი საშუალებების გამოყენებას.

ამ კონტექსტში უსიამოვნო ნივთიერების მიღება ან გამოყენება შესაძლოა მკურნალობის ინტენსიურობის ერთგვარ გამოხატულებად აღქმულიყო.

თუმცა ჰარისის ეს განმარტება ისტორიული ჰიპოთეზაა და არა დადასტურებული ფაქტი ანტიკური ექიმების მოტივაციის შესახებ.

განსხვავებული მიდგომები ბერძენ და რომაელ ექიმებს შორის

შემორჩენილი წერილობითი წყაროები აჩვენებს, რომ ორგანული ნარჩენების სამკურნალოდ გამოყენების მიმართ ანტიკურ ექიმებს ერთგვაროვანი დამოკიდებულება არ ჰქონდათ.

ზოგი მათგანი ექსკრემენტებსა და შარდს მხოლოდ შეზღუდული რაოდენობის სამკურნალო რეცეპტებში იყენებდა. სხვები ამ ნივთიერებებს უფრო ფართოდ მიმართავდნენ, ხოლო ექიმების ნაწილი მათ გამოყენებას თითქმის მთლიანად უარყოფდა.

განსხვავებები არსებობდა ცხოველური და ადამიანური წარმოშობის ნივთიერებების მიმართ დამოკიდებულებაშიც.

ზოგი ექიმი მხოლოდ ცხოველების ექსკრემენტებს რეკომენდაციას უწევდა.

ჰიპოკრატეს სამედიცინო ტრადიციის მიმდევართა ტექსტებში გვხვდება ძროხის ნაკელის გამოყენება, რომელსაც ბერძნულად ბოლბიტონი ეწოდებოდა.

რომაელი ავტორის, პლინიუს უფროსის, ენციკლოპედიურ ნაშრომში „ბუნების ისტორია“ აღწერილია სხვადასხვა ცხოველის ექსკრემენტების სავარაუდო სამკურნალო თვისებები.

განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა ღორის, თხისა და ძროხის ნაკელს.

ზოგიერთ სამედიცინო წყაროში ადამიანური წარმოშობის ექსკრემენტების გამოყენების რეკომენდაციებიც გვხვდება.

გალენოსი და პაციენტების სოციალური მდგომარეობა

ანტიკური მედიცინის ერთ-ერთი ყველაზე გავლენიანი წარმომადგენელი, ბერძენი ექიმი გალენოსი, სხვადასხვა სამკურნალო საშუალების გამოყენებისას პაციენტების სოციალურ მდგომარეობასაც ითვალისწინებდა.

ჰარისის მიერ განხილული წყაროების თანახმად, გალენოსი თხის ნაკელს არ გამოიყენებდა თავისი მდიდარი რომაელი პაციენტების სამკურნალოდ, თუმცა მას მისაღებად მიიჩნევდა გლეხების შემთხვევაში.

მის სამედიცინო პრაქტიკაში ასევე გვხვდება ადამიანის შარდის გამოყენება გლეხებისა და დამონებული ადამიანების სამკურნალოდ.

ეს მაგალითები აჩვენებს, რომ სამკურნალო საშუალებების შერჩევა შესაძლოა დაკავშირებული ყოფილიყო არა მხოლოდ დაავადების ხასიათთან, არამედ პაციენტის საზოგადოებრივ მდგომარეობასთანაც.

ჩვენი წელთაღრიცხვით IV საუკუნით დათარიღებულ ერთ-ერთ სამკურნალო რეცეპტების კრებულში ფრინველების ექსკრემენტების გამოყენების 22 რეკომენდაციაა წარმოდგენილი.

მათგან დაახლოებით ნახევარი კანის დაავადებების მკურნალობას ეხება.

ამ კრებულის ავტორის ვინაობა და მისი პროფესიული სამედიცინო კვალიფიკაცია დაზუსტებული არ არის.

სამკურნალო თვისებების შესახებ წარმოდგენები

ჰარისის განმარტებით, ანტიკურ სამედიცინო პრაქტიკაში ზოგიერთი ნივთიერების ეფექტიანობა მისთვის მიწერილ განსაკუთრებულ ძალას უკავშირდებოდა.

ამგვარი წარმოდგენები ყოველთვის არ ეფუძნებოდა დაკვირვებით დადასტურებულ შედეგებს.

მაგალითად, გალენოსი ძაღლის ექსკრემენტების გამოყენებას რეკომენდაციას უწევდა ისეთი მდგომარეობის სამკურნალოდ, რომელიც თანამედროვე აღწერით შესაძლოა ყელის მძიმე დაავადებას ან კუჭის მჟავის რეფლუქსთან დაკავშირებულ სიმპტომებს შეესაბამებოდეს.

ჰარისის შეფასებით, ასეთი ნივთიერებების სავარაუდო ძალა შესაძლოა სწორედ მათ უჩვეულო და უსიამოვნო ბუნებასთან ყოფილიყო დაკავშირებული.

ნივთიერებები, რომლებსაც ყოველდღიურ ცხოვრებაში ადამიანები ერიდებოდნენ, განსაკუთრებულ სამკურნალო მნიშვნელობას იძენდა იმ ვითარებაში, როდესაც ჩვეულებრივი საშუალებები არასაკმარისად მიიჩნეოდა.

ამგვარ პრაქტიკაში ერთმანეთთან იყო დაკავშირებული დაავადების შესახებ წარმოდგენები, ტრადიციული სამკურნალო გამოცდილება და რწმენა, რომ განსაკუთრებულ ნივთიერებებს ორგანიზმზე განსაკუთრებული ზემოქმედების მოხდენა შეეძლო.

რატომ შენარჩუნდა მსგავსი პრაქტიკა საუკუნეების განმავლობაში?

ანტიკური სამედიცინო წყაროების შესწავლისას ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი გარემოებაა მკურნალობის ეფექტიანობის შეფასების მეთოდების შეზღუდულობა.

ძველ ბერძენ და რომაელ ექიმებს არ ჰქონდათ თანამედროვე კლინიკური კვლევების, მიკრობიოლოგიური ანალიზისა და სამკურნალო საშუალებების სისტემური შემოწმების შესაძლებლობა.

ამ პირობებში რთული იყო იმის დადგენა, პაციენტის მდგომარეობის გაუმჯობესება კონკრეტულ ნივთიერებას უკავშირდებოდა, დაავადების ბუნებრივ მიმდინარეობას თუ სხვა გარემოებას.

ჰარისის შეფასებით, სწორედ ეფექტიანობისა და არაეფექტიანობის სარწმუნოდ დადგენის შეუძლებლობა იყო ერთ-ერთი ფაქტორი, რომელიც მსგავსი სამკურნალო პრაქტიკის ხანგრძლივ არსებობას უწყობდა ხელს.

ამასთან, შემორჩენილი წყაროები არასრულია და არ იძლევა იმის განსაზღვრის შესაძლებლობას, რამდენად ფართოდ გამოიყენებოდა თითოეული საშუალება ანტიკურ სამყაროში.

ისტორიული მასალები ადასტურებს, რომ ორგანული ნარჩენებისა და სხვა უჩვეულო ნივთიერებების სამკურნალოდ გამოყენება ძველ ბერძნულ და რომაულ მედიცინაში არსებობდა, თუმცა მათი ეფექტიანობა თანამედროვე სამედიცინო სტანდარტებით დადასტურებული არ არის.

წყარო: JSTOR Daily