რა სირთულეებს აწყდებიან უცხოელი დასაქმებულები და მათი დამსაქმებლები შრომითი საქმიანობის უფლების მოპოვებისას? ეკონომიკური სამართლის ანალიტიკოსი აკაკი ჩარგეიშვილი „რადიო მაესტროსთან“ ინტერვიუში საუბრობს დასაქმებისა და თვითდასაქმების პროცედურებზე, რეგულირების შესაძლო გავლენაზე მომსახურების ფასებსა და იმ საკითხებზე, რომლებიც, მისი შეფასებით, დამატებით საკანონმდებლო მუშაობას საჭიროებს.

—რა ძირითადი ვალდებულებები უკავშირდება უცხოელთა დასაქმების რეგულირებას და როგორ განსხვავდება დაქირავებით მუშაობა თვითდასაქმებისგან?

— ორი შემთხვევა უნდა განვასხვაოთ. პირველია თვითდასაქმება, როდესაც უცხოელი საკუთარი ცოდნითა და გამოცდილებით დამოუკიდებლად ახორციელებს საქმიანობას. მეორეა კონკრეტულ კომპანიაში დასაქმება, როდესაც დამსაქმებელს შესაბამისი სპეციალისტი სჭირდება.

ორივე შემთხვევაში მნიშვნელოვანია შრომით საქმიანობასთან, ქვეყანაში კანონიერ ყოფნასა და საგადასახადო რეგისტრაციასთან დაკავშირებული საკითხების მოწესრიგება. თუმცა პროცედურებში პასუხისმგებლობა განსხვავებულად ნაწილდება.

თვითდასაქმებული შესაბამისი საკითხების მოგვარებაზე თავად ზრუნავს. კომპანიაში დასაქმების შემთხვევაში კი დამსაქმებლის მონაწილეობაა საჭირო – მათ შორის, დოკუმენტაციის წარდგენისა და ფინანსური შესაძლებლობების დასაბუთების ნაწილში.

— რატომ ენიჭება მნიშვნელობა დამსაქმებელი კომპანიის ფინანსურ შესაძლებლობებს?

— სახელმწიფოსთვის მნიშვნელოვანია, დასაქმება რეალური იყოს და კომპანიას ნაკისრი ვალდებულებების შესრულება შეეძლოს.

თუ კომპანია უცხოელ თანამშრომლებს იწვევს, უნდა ჩანდეს, აქვს თუ არა შესაბამისი შემოსავლები და შეუძლია თუ არა ხელფასების გადახდა. ამ პროცესს საგადასახადო გამჭვირვალობის საკითხიც უკავშირდება – რამდენად სწორად არის ასახული ანაზღაურება და შესაბამისი გადასახადები.

როდესაც კომპანია ბევრ ადამიანს ასაქმებს, მისი ფინანსური შესაძლებლობების შეფასებასაც მეტი მნიშვნელობა ენიჭება.

— რომელ სფეროებში გამოიკვეთა პრაქტიკული სირთულეები?

— ერთ-ერთი მაგალითი სპორტული კლუბებია, რომლებიც უცხოელ სპორტსმენებს იწვევენ. მათი საქმიანობისა და დაფინანსების მოდელი შეიძლება განსხვავდებოდეს ჩვეულებრივი კომერციული კომპანიისგან.

თუ ყველას ერთნაირ მოთხოვნებს ვუყენებთ, ცალკეულ სექტორში პრობლემები ჩნდება. ამიტომ, ჩემი აზრით, საჭიროა სფეროების თავისებურებების გათვალისწინება.

გასათვალისწინებელია უცხოელის მოქალაქეობასთან დაკავშირებული სავიზო პირობებიც. საქართველოში შემოსვლისა და ყოფნის შესაძლებლობები ყველა ქვეყნის მოქალაქისთვის ერთნაირი არ არის.

რეგულირება მხოლოდ შრომით ურთიერთობას არ ეხება. მასთან დაკავშირებულია მიგრაციის, ქვეყანაში კანონიერი ყოფნისა და საგადასახადო საკითხებიც. სწორედ ამიტომ სჭირდება ამ სისტემას თანმიმდევრული მიდგომა.

— რა ეკონომიკური ფასი შეიძლება ჰქონდეს რეგულირებას? შესაძლებელია, მაგალითად, მიწოდების მომსახურება გაძვირდეს?

— რეგულირების ეკონომიკური შედეგი მოთხოვნისა და მიწოდების თანაფარდობასაც უკავშირდება.

თუ მოთხოვნა უცვლელი რჩება, ხოლო დასაქმების პირობების გამო მომსახურების მიმწოდებელთა რაოდენობა მცირდება, შეიძლება კადრების დეფიციტი შეიქმნას. დამსაქმებელს თანამშრომლების მოსაზიდად მეტი ხარჯის გაწევა დასჭირდეს, რაც საბოლოო ფასზეც აისახება.

ეს არ ნიშნავს, რომ რეგულირება არ გვჭირდება. მნიშვნელოვანია ბალანსი: ერთი მხრივ, საქმიანობის გამჭვირვალობა და სამართლიანი კონკურენცია, მეორე მხრივ კი – ისეთი პირობები, რომლებიც ბაზარს ზედმეტად არ შეზღუდავს.

სახელმწიფო მუდმივად უნდა აკვირდებოდეს შედეგებს, აგროვებდეს სტატისტიკას და ესაუბრებოდეს კომპანიებს. ბიზნესმაც უნდა მიაწოდოს ინფორმაცია პრაქტიკაში გამოვლენილი პრობლემებისა და შესაძლო გამოსავლის შესახებ.

— თვითდასაქმებულ უცხოელსა და კომპანიაში დასაქმებულ პირს შორის პროცედურული განსხვავება რაში მდგომარეობს?

 — თვითდასაქმებულმა დამოუკიდებლად უნდა მოაწესრიგოს თავისი საქმიანობის შესაბამისი რეგისტრაცია, საგადასახადო საკითხები და საჭირო დოკუმენტაცია.

კომპანიაში დასაქმებისას ამ პროცესში დამსაქმებელი ერთვება. მან უნდა წარადგინოს ინფორმაცია კონკრეტული პირის დასაქმებისა და შესაბამისი პირობების შესახებ.

ორივე შემთხვევაში მნიშვნელოვანია ფინანსური გამჭვირვალობა, თუმცა განსხვავებულია ის, ვინ წარადგენს დოკუმენტაციას და ვინ ასაბუთებს საქმიანობისა თუ დასაქმების პირობებს.

— თუ უცხოელს ბინადრობის ნებართვა აქვს, ნიშნავს თუ არა ეს, რომ შრომითი საქმიანობისთვის დამატებითი პროცედურა აღარ სჭირდება?

— ბინადრობისა და შრომითი საქმიანობის საკითხები ერთმანეთისგან უნდა განვასხვაოთ. შესაძლებელია, ადამიანს ქვეყანაში ყოფნის საფუძველი ჰქონდეს, მაგრამ კონკრეტული დასაქმებისთვის საჭირო პირობები ცალკე იყოს შესასრულებელი.

ამასთან, მოთხოვნები მხოლოდ უცხოელ პირს არ უკავშირდება – შესაბამის პირობებს დამსაქმებელიც უნდა აკმაყოფილებდეს.

ამიტომ მხოლოდ ბინადრობის მოწმობის არსებობით კონკრეტული დასაქმების საკითხს დასრულებულად ვერ მივიჩნევთ. შესაფასებელია პირის სტატუსი და მის საქმიანობაზე გავრცელებული მოთხოვნები.

— როგორ კონტროლდება უცხოელთა დასაქმებასთან დაკავშირებული ვალდებულებების შესრულება?

— სახელმწიფოს სხვადასხვა უწყებაში არსებული მონაცემების გამოყენების შესაძლებლობა აქვს.

კომპანიები წარადგენენ ინფორმაციას დასაქმებულებისა და მათთვის გაცემული ანაზღაურების შესახებ. ეს მონაცემები ელექტრონულ სისტემებში აისახება და შეიძლება შემდგომი შემოწმების საფუძველიც გახდეს.

ამიტომ მცდარია წარმოდგენა, რომ თუ უცხოელი კომპანიაში დიდი ხანია მუშაობს, მისი დოკუმენტაციის მოწესრიგება აღარ არის საჭირო. საქმიანობის ხანგრძლივობა შესაბამისი მოთხოვნების შესრულებას ვერ ჩაანაცვლებს.

— რა ხდება, თუ კომპანიამ პროცედურა დაიწყო, მაგრამ უფლების მიღება ჯერ ვერ მოასწრო?

— დოკუმენტების წარდგენა და შესაბამისი გადაწყვეტილების მიღება სხვადასხვა ეტაპია. მხოლოდ განაცხადის ატვირთვა არ უნდა გავაიგივოთ პროცედურის დასრულებასთან.

შემოწმებისას შეიძლება გათვალისწინებული იყოს, რა ნაბიჯები გადადგა კომპანიამ საკითხის მოსაგვარებლად. თუმცა დამსაქმებელი მხოლოდ იმაზე ვერ იქნება დამოკიდებული, რომ განაცხადი უკვე წარდგენილი აქვს.

მნიშვნელოვანია, კომპანიამ იცოდეს თავისი განაცხადის მდგომარეობა, დროულად შეავსოს დოკუმენტაცია და შესაბამის უწყებასთან გაარკვიოს საქმიანობის გაგრძელების პირობები.

— რა შედეგები შეიძლება მოჰყვეს მოთხოვნების შეუსრულებლობას?

— საუბარი შეიძლება იყოს ადმინისტრაციულ პასუხისმგებლობაზე, მათ შორის დამსაქმებლის მიმართაც. კონკრეტული შედეგი დარღვევის სახესა და შესაბამის გარემოებებზეა დამოკიდებული.

ამავე დროს, თუ საკითხი უცხოელის ქვეყანაში ყოფნის კანონიერ საფუძველსაც ეხება, მხოლოდ ფინანსური სანქციებით არ შემოიფარგლება და მიგრაციის მიმართულებით განხილვაც შეიძლება გახდეს საჭირო.

ამიტომ ჩემი რეკომენდაციაა, კომპანიებმა და თვითდასაქმებულებმა დოკუმენტაციის მოწესრიგება არ გადადონ. მნიშვნელოვანია, ცალ-ცალკე შეამოწმონ შრომითი საქმიანობის, ქვეყანაში ყოფნისა და საგადასახადო ვალდებულებების მდგომარეობა.

ჟურნალისტი: ლევან ჭითანავა

რესპონდენტი: აკაკი ჩარგეიშვილი, ეკონომიკური სამართლის ანალიტიკოსი