ჯონათან სვიფტის „გულივერის მოგზაურობა“, რომელიც პირველად 1726 წელს გამოქვეყნდა, მსოფლიო ლიტერატურის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ნაწარმოებია. თუმცა ისტორია გოლიათ ადამიანზე, რომელიც ლილიპუტების ქვეყანაში აღმოჩნდება, მხოლოდ მცირე ნაწილია იმისა, რისი თქმაც ავტორს სურდა. სამი საუკუნის განმავლობაში წიგნი არაერთხელ გადააკეთეს, შეამოკლეს და საბავშვო ლიტერატურად აქციეს. შედეგად, მკითხველთა დიდი ნაწილისთვის თითქმის უცნობი დარჩა ნაწარმოების თავდაპირველი არსი – მწვავე სატირა პოლიტიკაზე, რელიგიაზე, საზოგადოებასა და ადამიანის ბუნებაზე.
გემის დაღუპვის შემდეგ ლემუელ გულივერი უცნობ სანაპიროზე იღვიძებს. აღმოაჩენს, რომ მიწაზე თოკებით არის მიბმული, მის გარშემო კი პაწაწინა ადამიანები მოძრაობენ. ზოგი მათგანი მის სხეულზეც კი ადის.
ეს სცენა მსოფლიო ლიტერატურის ერთ-ერთ ყველაზე ცნობილ ეპიზოდად იქცა.
1726 წელს ჯონათან სვიფტის „გულივერის მოგზაურობის“ გამოქვეყნების შემდეგ ლილიპუტების ქვეყანაში აღმოჩენილი გოლიათის ისტორია უამრავჯერ გადაიღეს, გადააკეთეს და სხვადასხვა ფორმით წარმოადგინეს.
თუმცა ბევრმა მკითხველმა არ იცის, რომ ნაწარმოების სხვა ნაწილებში გაცილებით შემაშფოთებელი მოვლენები ვითარდება.
გულივერი ხვდება მეცნიერებს, რომლებიც ძაღლებზე უცნაურ ექსპერიმენტებს ატარებენ, ასევე გონიერი, მოლაპარაკე ცხენების საზოგადოებას, რომლის წევრებიც ადამიანების მსგავს არსებათა განადგურების შესაძლებლობას მშვიდად განიხილავენ.
სვიფტის თავდაპირველი ჩანაფიქრი სწორედ ასეთი ეპიზოდებით იყო განსაზღვრული.
მწერალი ცდილობდა, მკითხველისთვის ადამიანური ბუნების ყველაზე უსიამოვნო მხარეები ეჩვენებინა.
თავად სვიფტი წერდა, რომ მისი მიზანი მსოფლიოს გართობა კი არა, მისი შეწუხება იყო.
როგორ გადაიქცა პოლიტიკური სატირა საბავშვო ზღაპრად?
სამი საუკუნის განმავლობაში „გულივერის მოგზაურობის“ ორი განსხვავებული ვერსია დამკვიდრდა.
პირველი არის სვიფტის ორიგინალური ნაწარმოები – მწვავე სატირა, რომელიც ბრიტანეთის მონარქიას, ეკლესიას, პოლიტიკურ სისტემას, კოლონიალიზმსა და ზოგადად ადამიანურ ბუნებას აკრიტიკებს.
მეორე კი ფანტასტიკური თავგადასავალია, რომელშიც მოგზაური ხან პაწაწინა ადამიანების ქვეყანაში ხვდება, ხანაც გოლიათების სამყაროში.
ლიტერატურის მკვლევრის, დენიელ კუკის შეფასებით, „გულივერის მოგზაურობა“ შესაძლოა მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე ხშირად ადაპტირებული ტექსტი იყოს.
ნაწარმოებმა შთააგონა ილუსტრაციები, თეატრალური დადგმები, ფილმები და მრავალი სხვა ისტორია.
გულივერის პერსონაჟი გამოჩნდა როგორც საბავშვო ეკრანიზაციებში, ისე პოლიტიკურ სატირებში, მათ შორის საბჭოთა კავშირის მიერ შექმნილ კაპიტალიზმის კრიტიკულ ინტერპრეტაციებში.
თუმცა ყველაზე პოპულარული სწორედ ის ვერსიები გახდა, რომლებშიც წიგნის ყველაზე მძიმე და არასასიამოვნო ეპიზოდები ამოღებული იყო.
ლონდონის კინგს-კოლეჯის ინგლისური ლიტერატურის პროფესორის, აბიგეილ უილიამსის განმარტებით, სვიფტს არასოდეს განუზრახავს ჩვეულებრივი სათავგადასავლო რომანის დაწერა.
მისი მიზანი კაცობრიობის შესახებ აქტუალური და ზოგადი სატირების შექმნა იყო.
„ყველაზე გასაოცარი ის არის, რომ სვიფტი სათავგადასავლო ისტორიებს დასცინის, მაგრამ მათგან იმდენ ენერგიას იღებს, რომ საბოლოოდ მისი ნაწარმოები თავად იქცევა სათავგადასავლო ამბად“, – განმარტავს უილიამსი.
წიგნი, რომელიც გამოქვეყნებისთანავე პოპულარული გახდა
„გულივერის მოგზაურობა“ 1726 წელს ფსევდონიმით გამოქვეყნდა.
ასეთი გადაწყვეტილება ნაწარმოების პოლიტიკური და საზოგადოებრივი შინაარსით იყო განპირობებული.
წიგნმა სწრაფად მოიპოვა პოპულარობა და პირველი ტირაჟი მალევე გაიყიდა.
სვიფტის მეგობარი, მწერალი ჯონ გეი, აღნიშნავდა, რომ ნაწარმოებს ყველა კითხულობდა – სამეფო საბჭოდან ბავშვთა ოთახებამდე.
ახალგაზრდა მკითხველებს ფანტასტიკური სამყაროები იზიდავდათ, განათლებულ საზოგადოებას კი ადამიანური სისუსტეების მიმართ ავტორის ირონიული დამოკიდებულება.
წიგნით აღფრთოვანებული იყო ფრანგი ფილოსოფოსი ვოლტერიც, რომელიც იმ პერიოდში ლონდონში იმყოფებოდა.
„გულივერის მოგზაურობამ“ გავლენა მოახდინა მის ცნობილ სატირულ ნაწარმოებზე „კანდიდი“.
თუმცა ტექსტის ცვლილება ჯერ კიდევ პირველი გამოცემის დროს დაიწყო.
გამომცემელმა ბენჯამინ მოტმა პოლიტიკური დაპირისპირების თავიდან ასაცილებლად ნაწარმოების ზოგიერთი ნაწილი შეცვალა.
მან ტექსტიდან ამოიღო განსაკუთრებით მწვავე პოლიტიკური მონაკვეთები და დაამატა დედოფალ ანას მხარდამჭერი ფორმულირებები.
მოგვიანებით ნაწარმოები იაფფასიანი, მცირე ზომის გამოცემებით გავრცელდა.
ასეთი წიგნები განსაკუთრებით პოპულარული ბავშვებს შორის გახდა.
მათი ტექსტები ხშირად შემოკლებული და გამარტივებული იყო, რის შედეგადაც სვიფტის თავდაპირველი პოლიტიკური გზავნილები თანდათან უკანა პლანზე გადავიდა.
როგორ გაქრა წიგნიდან მისი ყველაზე შემაშფოთებელი ნაწილები?
XVIII საუკუნის მიწურულს „გულივერის მოგზაურობის“ შემოკლებული გამოცემები უკვე ფართოდ ვრცელდებოდა.
1790-იან წლებში გამომცემლებმა ნაწარმოები მნიშვნელოვნად გადაამუშავეს.
განსაკუთრებით პოპულარული გახდა ვერსიები, რომლებიც მხოლოდ ლილიპუტებისა და გოლიათების ქვეყნებში გულივერის მოგზაურობას აღწერდა.
ამ გამოცემებიდან თითქმის მთლიანად გაქრა ლაპუტას კუნძული, სადაც მეცნიერები აბსურდულ ექსპერიმენტებს ატარებდნენ.
მაგალითად, ისინი ცდილობდნენ კიტრიდან მზის სხივების მიღებას.
ამ სცენებით სვიფტი იმდროინდელ მეცნიერულ საქმიანობასა და ლონდონის სამეფო საზოგადოების გარკვეულ პრაქტიკებს დასცინოდა.
ასევე გაქრა გონიერი ცხენების – ჰუიჰნჰნმების – ქვეყანა, სადაც ადამიანების მსგავსი არსებები პრიმიტიულ და სასტიკ არსებებად არიან წარმოდგენილი.
საბავშვო გამოცემებიდან ამოიღეს სხეულთან, ფიზიოლოგიურ პროცესებსა და სექსუალურ თემებთან დაკავშირებული ეპიზოდებიც.
მაგალითად, ორიგინალურ ნაწარმოებში გულივერი ლილიპუტების სასახლეში გაჩენილ ხანძარს შარდით აქრობს.
გოლიათების ქვეყანაში კი ადამიანის სხეულის ნაკლოვანებებსა და დაავადებების ნიშნებს ისეთი მასშტაბით ხედავს, როგორიც ჩვეულებრივ ადამიანს არ შეუძლია.
მკვლევარ დენიელ კუკის განმარტებით, მსგავსი ეპიზოდები ინგლისურ ლიტერატურაში არსებული უხეში, სხეულებრივ იუმორის ტრადიციას აგრძელებდა, რომელიც შექსპირისა და ჩოსერის ნაწარმოებებშიც გვხვდება.
თუმცა მოგვიანებით გამომცემლებმა ისინი ბავშვებისთვის შეუფერებლად მიიჩნიეს.
შედეგად, ნაწარმოები თანდათან ფანტასტიკურ ზღაპარს დაემსგავსა.
რატომ არ მოსწონდათ „გულივერის მოგზაურობა“ ვიქტორიანულ ეპოქაში?
XIX საუკუნეში სვიფტის ნაწარმოებს განსაკუთრებით მწვავედ აკრიტიკებდნენ.
ისტორიკოს ჰესტერ გრანტის განმარტებით, ვიქტორიანული ეპოქის საზოგადოებისთვის მიუღებელი იყო წიგნის რელიგიური, სექსუალური და ადამიანური ბუნებისადმი უკიდურესად სკეპტიკური დამოკიდებულება.
1853 წელს მწერალმა უილიამ თეკერეიმ „გულივერის მოგზაურობა“ უხამს და მრისხანე ნაწარმოებად აღწერა.
კრიტიკოსი ედმუნდ გოსი კი სვიფტის ადამიანებისადმი უარყოფით დამოკიდებულებას მისი ჯანმრთელობის მდგომარეობას უკავშირებდა.
განსაკუთრებულ უკმაყოფილებას იწვევდა წიგნის მეოთხე ნაწილი.
აქ გულივერი ჰუიჰნჰნმების ქვეყანაში ხვდება, სადაც გონიერი ცხენები რაციონალურ საზოგადოებას ქმნიან, ხოლო ადამიანების მსგავსი იაჰუები უხეშ, გაუმაძღარ და სასტიკ არსებებად არიან წარმოდგენილი.
ამ სამყაროში გულივერი თანდათან საკუთარ სახეობაზე კარგავს წარმოდგენას.
მას ადამიანების მიმართ ისეთი ზიზღი უჩნდება, რომ სამშობლოში დაბრუნების შემდეგაც მათთან ურთიერთობას გაურბის.
ნაწარმოების დასასრულს ის ცხენებთან ყოფნას ამჯობინებს.
დენიელ კუკის შეფასებით, მეოთხე მოგზაურობა კაცობრიობის წინააღმდეგ მიმართულ სრულმასშტაბიან შეტევად აღიქმებოდა.
პირველ ნაწილში პოლიტიკოსების დაცინვა მკითხველისთვის შედარებით მისაღები იყო, რადგან პოლიტიკური სისტემის ნაკლოვანებების გაკრიტიკება ჩვეულებრივ მოვლენად ითვლებოდა.
მაგრამ მეოთხე ნაწილში სვიფტი უკვე თავად ადამიანის ბუნებას აყენებდა ეჭვქვეშ.
სწორედ ამიტომ საბავშვო ადაპტაციებში, როგორც წესი, მხოლოდ პირველი ორი მოგზაურობა დარჩა.
მართლა სძულდა სვიფტს კაცობრიობა?
ეს კითხვა ლიტერატურის მკვლევრებს შორის დღემდე განხილვის საგანია.
ზოგიერთი კრიტიკოსი მიიჩნევს, რომ სვიფტი ადამიანებს მართლაც ღრმად უარყოფითად უყურებდა.
სხვების აზრით კი მწერალი თავად გულივერის პერსონაჟსაც დასცინოდა და მისი უკიდურესი შეხედულებებით ადამიანური მსჯელობის შეზღუდულობას აჩვენებდა.
ამ განსხვავებული ინტერპრეტაციების გასაგებად მნიშვნელოვანია სვიფტის პოლიტიკური ბიოგრაფიაც.
მწერალი წლების განმავლობაში აქტიურად მონაწილეობდა ბრიტანეთის პოლიტიკურ ცხოვრებაში.
ის კონსერვატიული ტორების მხარდამჭერი იყო, წერდა პოლიტიკურ პამფლეტებს და გავლენიან სახელმწიფო მოღვაწეებთან ურთიერთობდა.
თუმცა 1714 წელს დედოფალ ანას გარდაცვალების შემდეგ მისი პოლიტიკური გარემოცვის გავლენა შემცირდა.
სვიფტმა დაკარგა შესაძლებლობა, ბრიტანეთის პოლიტიკურ ცხოვრებაში ადრინდელი როლი შეესრულებინა.
მას ინგლისის ეკლესიაში მაღალი თანამდებობის დაკავების იმედი ჰქონდა, მაგრამ საბოლოოდ დუბლინში, წმინდა პატრიკის საკათედრო ტაძრის დეკანად დაინიშნა.
მიუხედავად იმისა, რომ თავად დუბლინში იყო დაბადებული, ეს დანიშვნა ერთგვარ გადასახლებად აღიქვა.
ჰესტერ გრანტის შეფასებით, იმედგაცრუებამ მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა „გულივერის მოგზაურობაზე“, განსაკუთრებით სამეფო კარის, პოლიტიკური ღალატისა და უმადურობის თემებზე.
როგორ აკრიტიკებდა სვიფტი კოლონიალიზმს?
სვიფტის ურთიერთობა ირლანდიასთან წინააღმდეგობრივი იყო.
ის საკუთარ სამშობლოს ხშირად უარყოფითად ახასიათებდა, თუმცა ამავე დროს ინგლისის გავლენისგან ირლანდიის მეტი დამოუკიდებლობის მხარდამჭერადაც იქცა.
ეს დამოკიდებულება „გულივერის მოგზაურობაშიც“ აისახა.
ერთ-ერთ ეპიზოდში მფრინავი კუნძული ლაპუტა ქვემოთ მდებარე ბალნიბარბის აკონტროლებს.
მმართველებს შეუძლიათ აჯანყებული ქალაქები კუნძულის ქვეშ მოაქციონ და განადგურებით დაემუქრონ.
მკვლევრები ამ სცენაში ინგლისის მიერ ირლანდიის კონტროლის სატირულ ასახვას ხედავენ.
განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ქალაქი ლინდალინო, რომელიც დუბლინის ალეგორიად მიიჩნევა.
სწორედ ეს პოლიტიკური შინაარსი აღმოჩნდა იმდენად სადავო, რომ პირველმა გამომცემელმა ნაწარმოების შესაბამისი მონაკვეთები ამოიღო.
ჰესტერ გრანტის აზრით, ასეთი ეპიზოდები აჩვენებს, რომ სვიფტი მხოლოდ ადამიანების ნაკლოვანებების აღწერით არ შემოიფარგლებოდა.
მას სატირის საშუალებით საზოგადოების შეცვლა სურდა.
„ის კაცობრიობას ყველაზე გროტესკული სახით გამოსახავს, რადგან სურს, მკითხველი გამოაფხიზლოს იმ გულგრილობისგან, რომელიც ადამიანებს საშუალებას აძლევს, ჩვეულებრივად გააგრძელონ ცხოვრება მაშინ, როდესაც მათ გარშემო საშინელი მოვლენები ხდება“, – განმარტავს გრანტი.
მისი შეფასებით, სვიფტის გზავნილი მკითხველისთვის ერთგვარი მოწოდებაა – დაინახოს საკუთარი ნაკლოვანებები და მათ გამოსასწორებლად იმოქმედოს.
ნაწარმოები, რომელმაც სამი საუკუნე გადალახა
„გულივერის მოგზაურობა“ ინგლისურენოვანი ლიტერატურის ერთ-ერთ ყველაზე ხშირად შესწავლილ ნაწარმოებად იქცა.
მისი გავლენა ლიტერატურის ფარგლებსაც გასცდა.
მაგალითად, წიგნში აღწერილი დაპირისპირება იმაზე, კვერცხი რომელი ბოლოდან უნდა გატეხონ, მოგვიანებით კომპიუტერულ ტერმინოლოგიაშიც აისახა.
ნაწარმოებში აღწერილი იაჰუების სახელწოდებაც თანამედროვე კულტურაში დამკვიდრდა.
საინტერესოა ლაპუტას ქვეყანაში წარმოდგენილი მექანიკური მოწყობილობაც, რომელსაც ტექსტების შექმნა ადამიანის ღრმა ცოდნის გარეშე შეუძლია.
თანამედროვე მკითხველისთვის ეს სცენა შეიძლება ხელოვნური ინტელექტის შესახებ დისკუსიებსაც აგონებდეს, თუმცა სვიფტი პირველ რიგში ცოდნის მექანიკურ წარმოებას დასცინოდა.
XX საუკუნეში ნაწარმოების პოლიტიკური მნიშვნელობა კვლავ განსაკუთრებული ყურადღების ცენტრში მოექცა.
მას ხშირად განიხილავდნენ ისეთი მწერლები, როგორებიც იყვნენ ჯორჯ ორუელი და სილვია პლათი.
ორუელი სვიფტს „ტორ ანარქისტს“ უწოდებდა და მიიჩნევდა, რომ მის პესიმისტურ სატირაში თანამედროვე ტოტალიტარიზმის გარკვეული ნიშნებიც იკითხებოდა.
განსაკუთრებით საყურადღებოდ მას ჰუიჰნჰნმების თითქოს რაციონალური, მაგრამ თავისუფლებისგან დაცლილი საზოგადოება მიაჩნდა.
წყარო: BBC