1990-იანი წლების დასაწყისში იტალიის ქალაქ პარმაში მცხოვრებმა ფერმერმა კლაუდიო გროსიმ საკუთარი სახლის სხვენში ხორბლის ძველი თესლით სავსე ტომარა აღმოაჩინა. რამდენიმე ათწლეულის განმავლობაში შენახული მარცვლებიდან აღმოცენებული მცენარე ერთ-ერთი ძველი სახეობის ხორბალი აღმოჩნდა, რომლის კულტივაციაც იტალიაში თანამედროვე, მაღალმოსავლიანი ჯიშების გავრცელებამდე ხდებოდა.
მოგვიანებით ჩატარებულმა კვლევებმა აჩვენა, რომ აღმოჩენილ ხორბალს განსხვავებული აგრონომიული და კვებითი მახასიათებლები ჰქონდა. მისი შესწავლა და ხელახალი კულტივაცია სოფლის მეურნეობაში ძველი მარცვლეული კულტურების შენარჩუნებისა და გამოყენების საკითხებს დაუკავშირდა.
აღმოჩენა იტალიის ჩრდილოეთში
კლაუდიო გროსი დაახლოებით 40 წლის იყო, როდესაც ოჯახის ფერმის სხვენში უცნობი წარმოშობის თესლი იპოვა. მისი ვარაუდით, ტომარა ეკუთვნოდა დიდი ბაბუის მიერ დაახლოებით 1915 წელს დაარსებულ მეურნეობას.
ფერმერმა არ იცოდა, რამდენი ხნის განმავლობაში ინახებოდა მარცვლები სხვენში. თესლი გამომშრალი და დაზიანებული ჩანდა, რის გამოც მისი აღმოცენების შესაძლებლობაში ეჭვი ეპარებოდა. გროსიმ მარცვლები ნაკელის გროვაზე დაყარა და გარკვეული დროით მათ ყურადღება აღარ მიაქცია.
მოგვიანებით თესლიდან ხორბლის რამდენიმე სახეობა აღმოცენდა. ერთ-ერთი მათგანი სხვა მცენარეებისგან მნიშვნელოვნად განსხვავდებოდა.
მისი ღერო დაახლოებით 1,8 მეტრის სიმაღლეს აღწევდა, რაც თანამედროვე კომერციული ხორბლის საშუალო სიმაღლეს დაახლოებით ორჯერ აღემატებოდა. განსხვავებული იყო თავთავების აგებულებაც: ჩვეულებრივი ერთი თავთავის ნაცვლად, მცენარეს შვიდი თავთავი უვითარდებოდა – ერთი ცენტრალური და მის გარშემო განლაგებული ექვსი შედარებით მცირე ზომის თავთავი.
მარცვლები ზომითაც გამოირჩეოდა და სხვადასხვა შეფერილობა ჰქონდა, მათ შორის ყვითელი, შავი, წითელი, თეთრი და მწვანე.
გროსიმ თავდაპირველად მცენარის იდენტიფიცირება სასოფლო-სამეურნეო ლიტერატურით სცადა, თუმცა შესაბამისი ინფორმაცია ვერ მოიძია.
რატომ უწოდეს ხორბალს „სასწაულებრივი“
გროსიმ შვიდთავთავიანი ხორბლის აღწერილობას ბიბლიაში, დაბადების წიგნის 41-ე თავში მიაკვლია. ამ მონაკვეთში მოთხრობილია ფარაონის სიზმარი, რომელშიც ერთი ღეროდან შვიდი თავთავი აღმოცენდება.
ფერმერმა აღმოჩენილი მცენარე ამ ბიბლიურ აღწერილობას დაუკავშირა და მას Grano del Miracolo – „სასწაულებრივი ხორბალი“ უწოდა.
აღნიშნული სახელწოდება მცენარის კომერციულ და ისტორიულ იდენტიფიკაციაში დამკვიდრდა, თუმცა ბიბლიურ ტექსტთან მსგავსება მისი წარმოშობის მეცნიერულ მტკიცებულებას არ წარმოადგენს.
გროსიმ მიღებული მოსავალი დაფქვა და ფქვილისგან პური გამოაცხო. მისი დაკვირვებით, ცომი თანამედროვე ხორბლის ფქვილთან შედარებით ნაკლებად ფუვდებოდა, თუმცა პურს განსხვავებული არომატი და გემო ჰქონდა.
ფერმერმა ყურადღება მიაქცია მცენარის სხვა მახასიათებლებსაც. მისი გამოცდილებით, ხორბალი შედარებით კარგად იტანდა გვალვას, ხოლო მაღალი ღეროები სარეველების ზრდას ზღუდავდა. გროსის მეურნეობაში ამ ჯიშის მოყვანა შესაძლებელი იყო ჰერბიციდებისა და სასუქების შეზღუდული გამოყენებით.
ხორბლის წარმოების ცვლილება XX საუკუნეში
ხორბლის კულტივაციის ისტორია დაახლოებით 10 ათასი წლის წინ, ახლო აღმოსავლეთის ე.წ. ნაყოფიერ ნახევარმთვარეში იწყება. შემდგომში მარცვლეული კულტურა ევროპასა და აზიაში გავრცელდა.
საუკუნეების განმავლობაში ფერმერები არჩევდნენ ჯიშებს, რომლებიც მოსავლიანობით, გარემო პირობებისადმი გამძლეობითა და სხვა სასოფლო-სამეურნეო მახასიათებლებით გამოირჩეოდა.
XX საუკუნეში ხორბლის სელექციაში განსაკუთრებული მნიშვნელობა მაღალმოსავლიანი ჯიშების განვითარებამ შეიძინა.
პირველი მსოფლიო ომის შემდეგ იტალია ხორბლის მნიშვნელოვანი ნაწილის იმპორტზე იყო დამოკიდებული. 1920-იანი წლების დასაწყისში ქვეყანაში მოხმარებული ხორბლის დაახლოებით ერთი მესამედი საზღვარგარეთიდან შემოდიოდა.
1922 წელს ხელისუფლებაში მოსულმა ბენიტო მუსოლინიმ მოგვიანებით წამოიწყო სასოფლო-სამეურნეო კამპანია La Battaglia del Grano – „ხორბლის ბრძოლა“, რომლის მიზანი მარცვლეულის შიდა წარმოების გაზრდა და იმპორტზე დამოკიდებულების შემცირება იყო.
სახელმწიფო ხელს უწყობდა მაღალმოსავლიანი ჯიშების გავრცელებას და ფერმერებისთვის მათი თესლის მიწოდებას.
მომდევნო ათწლეულებში მოსავლიანობის ზრდა საერთაშორისო სოფლის მეურნეობის ერთ-ერთ მთავარ პრიორიტეტად იქცა.
XX საუკუნის შუა პერიოდში დაწყებულმა „მწვანე რევოლუციამ“, რომელიც ამერიკელი აგრონომის ნორმან ბორლაუგის საქმიანობას უკავშირდება, მნიშვნელოვნად გაზარდა მარცვლეულის წარმოება.
თანამედროვე ხორბლის მრავალი ჯიში შედარებით დაბალი ღეროთი და მაღალი მოსავლიანობით გამოირჩევა. მათი მოყვანისას, კონკრეტული ჯიშისა და გარემო პირობების მიხედვით, გამოიყენება სასუქები, ჰერბიციდები და მცენარეთა დაცვის სხვა საშუალებები.
ამ პროცესების პარალელურად, ძველი ადგილობრივი ჯიშების ნაწილი სასოფლო-სამეურნეო წარმოებიდან თანდათან გაქრა.
მეცნიერული კვლევა და მცენარის იდენტიფიცირება
2000-იანი წლების დასაწყისში გროსიმ ადგილობრივ მცხობელთან თანამშრომლობა დაიწყო, რათა აღმოჩენილი ხორბლის ფქვილისგან პურის დამზადების ტექნოლოგია გაეუმჯობესებინა.
ექსპერიმენტების დროს მათ დაადგინეს, რომ ცომის შედარებით მცირე ულუფებად მომზადება, მაღალ დაწნულ კალათებში აფუება და ნაკლებად ინტენსიური მოზელა პურის ფორმის შენარჩუნებას უწყობდა ხელს.
ამ პროდუქტით დაინტერესდა პარმის უნივერსიტეტის კვების მეცნიერების სტუდენტი ბენიამინო პერობელი, რომელმაც ხორბლის კვებითი თვისებები საბაკალავრო კვლევის თემად შეარჩია.
პერობელიმ კვლევა პარმის უნივერსიტეტის პროფესორ თეოფილო ვამერალის ლაბორატორიასთან თანამშრომლობით ჩაატარა.
მკვლევრებმა მცენარე Triticum turgidum-ის სახეობას მიაკუთვნეს. ინგლისურენოვან ლიტერატურაში მისი ერთ-ერთი ისტორიული სახელწოდებაა Poulard wheat.
ამ ტიპის ხორბალი ისტორიულად ხმელთაშუა ზღვის რეგიონში, მათ შორის თანამედროვე თურქეთისა და ეგვიპტის ტერიტორიებთან დაკავშირებულ სასოფლო-სამეურნეო სივრცეში იყო გავრცელებული.
კვლევამ და ისტორიული სასოფლო-სამეურნეო წყაროების შესწავლამ აჩვენა, რომ აღნიშნული ხორბალი წარსულში იტალიაშიც მოჰყავდათ, თუმცა მოგვიანებით მაღალმოსავლიანმა კომერციულმა ჯიშებმა ჩაანაცვლა.
ამ მონაცემების საფუძველზე მკვლევრებმა ივარაუდეს, რომ გროსის ოჯახის მეურნეობაში ძველი თესლი რამდენიმე თაობის განმავლობაში იყო შენახული.
რა აჩვენა ხორბლის კვებითი შემადგენლობის კვლევამ
პერობელისა და მისი კოლეგების მიერ ჩატარებული ანალიზის მიხედვით, Grano del Miracolo-ს შესწავლილი ნიმუშები თანამედროვე ხორბლის შედარებულ ნიმუშებთან მიმართებით ფოსფორისა და რკინის უფრო მაღალი შემცველობით გამოირჩეოდა.
მკვლევრებმა ასევე გამოავლინეს გლუტენის შედარებით დაბალი შემცველობა და გარკვეული ამინომჟავების განსხვავებული რაოდენობა.
კერძოდ, შესწავლილ ხორბალში აღინიშნა ლიზინის, ტრიპტოფანისა და არგინინის შემცველობა. ლიზინი და ტრიპტოფანი შეუცვლელი ამინომჟავებია, რომლებიც ორგანიზმმა საკვებიდან უნდა მიიღოს. არგინინი კი გარკვეულ ფიზიოლოგიურ პირობებში, მათ შორის ზრდის პერიოდში, განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია.
მიუხედავად ამ განსხვავებებისა, გლუტენის შედარებით დაბალი შემცველობა არ ნიშნავს, რომ აღნიშნული ხორბალი უგლუტენოა ან ცელიაკიის მქონე ადამიანებისთვის უსაფრთხოა.
კვლევის შედეგებმა საფუძველი შექმნა ჯიშის კვებითი თვისებების შემდგომი შესწავლისთვის.
ძველი ჯიშის დაბრუნება წარმოებაში
მიღებული შედეგების შემდეგ გროსიმ თანამშრომლობა დაიწყო ადგილობრივ ორგანული მარცვლეულის მწარმოებელ კომპანია Molino Grassi-სთან.
კომპანიამ ძველი ხორბლის ფქვილის შეთავაზება ხელოსნური წარმოების საცხობებისთვის დაიწყო. მომდევნო წლებში გაიზარდა როგორც კულტივაციის მოცულობა, ისე პროდუქტის ხელმისაწვდომობა იტალიასა და მის ფარგლებს გარეთ.
2010-იან წლებში იტალიაში ტრადიციული მარცვლეული კულტურების, პურისა და მაკარონის წარმოების ისტორიული მეთოდების მიმართ ინტერესი გაიზარდა.
პალერმოს უნივერსიტეტის აგროეკოსისტემების ბიომრავალფეროვნების სპეციალისტის, ფრანჩესკო სოტილეს შეფასებით, ძველი ჯიშების ხელახალი კულტივაცია სასოფლო-სამეურნეო გენეტიკური მრავალფეროვნების შენარჩუნების ერთ-ერთი საშუალებაა.
თუმცა ასეთი ჯიშების მოყვანას გარკვეული შეზღუდვებიც აქვს.
გროსის გამოცდილებით, „სასწაულებრივი ხორბლის“ მაღალი ღეროები ძლიერი ქარის, წვიმისა და სეტყვის დროს შეიძლება გადაიხაროს ან მიწაზე დაწვეს, რაც მოსავლის აღებას ართულებს.
ამ პრობლემის შესამცირებლად ფერმერმა ძველი ხორბლის შედარებით დაბალ ჯიშებთან ერთად დათესვის მეთოდი გამოიყენა. მისი განმარტებით, დაბალი მცენარეები მაღალ ღეროებს დამატებით საყრდენს უქმნის.
ძველი ხორბლის ჯიშები და კლიმატური რისკები
კლიმატის ცვლილებასთან დაკავშირებული გვალვები, მაღალი ტემპერატურა და ექსტრემალური მეტეოროლოგიური მოვლენები სოფლის მეურნეობის წარმოებისთვის მნიშვნელოვან გამოწვევებს ქმნის.
მარცვლეული კულტურების გენეტიკური მრავალფეროვნება განიხილება ერთ-ერთ საშუალებად, რომელიც სხვადასხვა გარემო პირობებში მოსავლის შენარჩუნების შესაძლებლობას ზრდის.
ფრანჩესკო სოტილე აღნიშნავს, რომ შეზღუდული რაოდენობის კომერციულ ჯიშებზე დამოკიდებულება შეიძლება ზრდიდეს სოფლის მეურნეობის მოწყვლადობას დაავადებების, მავნებლებისა და არახელსაყრელი კლიმატური პირობების მიმართ.
მაგალითად, 2024 წელს სიცილიაში ძლიერი გვალვა დაფიქსირდა. სოტილეს ინფორმაციით, ზოგიერთმა კომერციული ხორბლის მწარმოებელმა მოსავლის აღებაზე უარი ჯერ კიდევ აპრილში თქვა, რადგან ნათესების მდგომარეობა მოსალოდნელ შედეგს ვერ უზრუნველყოფდა.
მისი დაკვირვებით, იმავე პერიოდში ძველი ადგილობრივი მარცვლეული ჯიშების მწარმოებელმა მცირე მეურნეობების ნაწილმა მოსავლის აღება შეძლო.
ეს დაკვირვება მიუთითებს კონკრეტულ პირობებში ზოგიერთი ძველი ჯიშის შესაძლო გამძლეობაზე, თუმცა არ ნიშნავს, რომ ყველა ისტორიული ჯიში თანამედროვე ხორბალზე უკეთ იტანს გვალვას.
მცენარის შედეგიანობა დამოკიდებულია მის გენეტიკურ მახასიათებლებზე, ნიადაგზე, კლიმატზე, აგროტექნიკურ მეთოდებსა და სხვა ფაქტორებზე.
კლაუდიო გროსის მიერ აღმოჩენილი Grano del Miracolo დღეს კვლავ გამოიყენება სპეციალიზებულ მარცვლეულ წარმოებაში. მისი კულტივაციის გამოცდილება და მეცნიერული შესწავლა ძველი სასოფლო-სამეურნეო ჯიშების შენარჩუნებისა და თანამედროვე წარმოებაში მათი გამოყენების ერთ-ერთ მაგალითს წარმოადგენს.
წყარო: Smithsonian Magazine