საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოში ხუთი ოპოზიციური პარტიის აკრძალვის შესახებ „ქართული ოცნების“ 88 დეპუტატის სარჩელის განხილვა შეკითხვების ეტაპზეა.  სასამართლოს თავმჯდომარის, რევაზ ნადარაიას განმარტებით, კითხვებზე პასუხის გაცემა კვლავ მოსარჩელე მხარეს მოუწევს. სხდომები 12 და 13 ნოემბერსაც არის დაგეგმილი.

სარჩელი შეეხება „ერთიანობა – ნაციონალურ მოძრაობას“, „კოალიციას ცვლილებისთვის – გვარამია მელია გირჩი დროა“, „ძლიერ საქართველოს – ლელო, ხალხისთვის, თავისუფლებისთვის!“, „ფედერალისტურ პარტიასა“ და „გახარია საქართველოსთვის“. საქმის განხილვა 21 ოქტომბერს დაიწყო და მას საკონსტიტუციო სასამართლოს შვიდი მოსამართლისგან შემდგარი პლენუმი განიხილავს.

პროცესის მნიშვნელობა სცდება კონკრეტული პოლიტიკური გაერთიანებების სამართლებრივ მომავალს. სასამართლოს მოუწევს განმარტოს, რა გარემოებებში შეიძლება პოლიტიკური პარტიის საქმიანობა კონსტიტუციურ საფრთხედ შეფასდეს და რა მტკიცებულებები ამართლებს მის აკრძალვას. თავად სასამართლოს მიერ გამოქვეყნებულ აქტშიც აღნიშნულია, რომ კონსტიტუციის შესაბამისი საფუძვლებით პარტიების აკრძალვის საკითხზე მის პრაქტიკაში აქამდე მსჯელობა არ ყოფილა. შესაბამისად, ამ საქმეზე ჩამოყალიბებული განმარტებები მომავალი პოლიტიკური დავებისთვისაც მნიშვნელოვანი იქნება.

რას ეყრდნობა მოსარჩელე მხარე

სასამართლოს მიერ გამოქვეყნებულ დოკუმენტში ასახული პოზიციის მიხედვით, მოსარჩელეები მოპასუხე პარტიებს კონსტიტუციური წყობილების წინააღმდეგ მიმართულ საქმიანობას უკავშირებენ. მათი არგუმენტაცია მოიცავს როგორც 2004–2012 წლებში ადამიანის უფლებების დარღვევებზე მითითებას, ისე შემდგომ პერიოდში ხელისუფლების ლეგიტიმურობის უარყოფისა და კონსტიტუციური წყობილების დამხობის ან ძალადობით შეცვლის მცდელობების შესახებ ბრალდებებს. ეს მოსარჩელეთა სამართლებრივი პოზიციაა, რომლის დასაბუთებულობა სასამართლომ უნდა შეაფასოს.

სარჩელს თან ერთვის პარლამენტის დროებითი საგამოძიებო კომისიის დასკვნა. მოსარჩელეები ასევე უთითებენ სასამართლო პრაქტიკაზე, საჯარო განცხადებებსა და სხვა დოკუმენტებზე. თუმცა მასალების არსებობა და მათი საკმარისობა სხვადასხვა საკითხია: სასამართლოს შესაფასებელია, კონკრეტულად რას ადასტურებს თითოეული მათგანი და როგორ უკავშირდება შესაბამისი პარტიის საქმიანობას.

მთავარი სამართლებრივი კითხვა – სად მთავრდება სახელმწიფოს პასუხისმგებლობა და იწყება პარტიის პასუხისმგებლობა

10 ნოემბრის სხდომაზე მოსამართლე ვასილ როინიშვილმა მოსარჩელეებს სწორედ სახელმწიფოსა და მმართველი პარტიის პასუხისმგებლობის გამიჯვნა სთხოვა. პასუხად არჩილ გორდულაძემ მიუთითა წარსულში ადამიანის უფლებების სისტემურ დარღვევებზე და ამ ქმედებების მიმართ პარტიის დამოკიდებულებაზე. თორნიკე ჭეიშვილმა კი ყურადღება იმდროინდელი მმართველობის ცენტრალიზებულ მოდელზე გაამახვილა.

ანალიტიკური თვალსაზრისით, ეს საქმის ერთ-ერთი ცენტრალური საკითხია. სახელმწიფოს მიერ ადამიანის უფლების დარღვევის დადგენა, კონკრეტული თანამდებობის პირის პასუხისმგებლობა და პოლიტიკური პარტიის აკრძალვის საფუძვლის არსებობა ერთმანეთთან დაკავშირებული, მაგრამ დამოუკიდებლად შესაფასებელი სამართლებრივი საკითხებია.

ამიტომ სასამართლოს დასაბუთებაში გადამწყვეტი იქნება კავშირი კონკრეტულ ქმედებასა და პარტიას შორის: ვინ მოქმედებდა, რა უფლებამოსილებით, როგორ მონაწილეობდნენ პარტიის ხელმძღვანელი ორგანოები და რა გამოხატავდა ორგანიზაციის საერთო პოლიტიკურ ნებას. აღნიშნული კავშირის შეფასების გარეშე ინდივიდუალური ქმედებიდან მთელი პოლიტიკური გაერთიანების პასუხისმგებლობაზე გადასვლა არასაკმარისად დასაბუთებული დარჩება.

რატომ სჭირდება ხუთივე პარტიას ცალკე შეფასება

მოსარჩელეთა პოზიცია მოიცავს მოპასუხე პარტიების საერთო მიზნებსა და მათ შორის პოლიტიკურ თუ პერსონალურ კავშირებზე მითითებას. მოპასუხეთა მხრიდან კი ერთ-ერთი მთავარი პრეტენზია სწორედ პასუხისმგებლობის კონკრეტიზაციას ეხება. 10 ნოემბრის სხდომაზე „გახარია საქართველოსთვის“ წარმომადგენელმა ბერდია სიჭინავამ განაცხადა, რომ გაურკვეველია, საგამოძიებო კომისიის დასკვნის რომელი ნაწილი მიემართება მათ პარტიას.

აქედან გამომდინარეობს კიდევ ერთი არსებითი საკითხი: საერთო პოლიტიკური პოზიცია, თანამშრომლობა ან ხელისუფლების მიმართ მსგავსი დამოკიდებულება რამდენად ადასტურებს საერთო არაკონსტიტუციურ საქმიანობას?

ამ კითხვაზე პასუხი თითოეული პარტიის ქმედებების შეფასებას მოითხოვს. ერთ საქმეში ხუთი ორგანიზაციის მონაწილეობა არ ხსნის საჭიროებას, რომ სასამართლომ თითოეულ მათგანთან მიმართებით განმარტოს ფაქტობრივი საფუძველი და მისი სამართლებრივი მნიშვნელობა. წინააღმდეგ შემთხვევაში, ბუნდოვანი დარჩება, პარტიის პასუხისმგებლობა მის საქმიანობას ეფუძნება თუ სხვა ორგანიზაციებთან კავშირს.

მტკიცებულებებზე დავა და პროცესის სანდოობა

10 ნოემბერს სასამართლომ ნაწილობრივ დააკმაყოფილა „ლელო – ძლიერი საქართველოს“ წარმომადგენლის, ლევან სამუშიას შუამდგომლობა მტკიცებულებების გამოკვლევის შესახებ. პლენუმმა არ დააკმაყოფილა ყველა ინტერნეტბმულის სხდომაზე დემონსტრირების მოთხოვნა და განმარტა, რომ სადავოდ გამხდარი ცალკეული მტკიცებულებების რელევანტურობას განიხილავს როგორც დასაბუთებული შუამდგომლობით, ისე საკუთარი ინიციატივით.

ამ გადაწყვეტილების პრაქტიკული მნიშვნელობა შემდგომ სხდომებზე გამოჩნდება. არსებითია, შეძლებენ თუ არა მხარეები იმ მასალების შინაარსისა და მნიშვნელობის ეფექტიანად განხილვას, რომლებსაც საბოლოო გადაწყვეტილება დაეყრდნობა.

ასევე გასამიჯნია დოკუმენტში დადგენილი ფაქტი და ამ ფაქტიდან გამოტანილი ახალი სამართლებრივი დასკვნა. მაგალითად, წარსულში ჩადენილ დარღვევაზე არსებული სასამართლო გადაწყვეტილების მნიშვნელობა პარტიის აკრძალვის საქმეში დამატებით შეფასებას საჭიროებს: კონკრეტულად რას ამტკიცებს იგი პოლიტიკური ორგანიზაციის მიზნებისა და საქმიანობის შესახებ?

რას მოითხოვს ევროპული სტანდარტი

საქართველოს კონსტიტუციის 23-ე მუხლი განსაზღვრავს პოლიტიკური პარტიის საქმიანობის აკრძალვის საფუძვლებს, მათ შორის კონსტიტუციური წყობილების დამხობას ან ძალადობით შეცვლას, დამოუკიდებლობისა და ტერიტორიული მთლიანობის ხელყოფას, ომისა და ძალადობის პროპაგანდას და შუღლის გაღვივებას. პარტიის აკრძალვა მხოლოდ საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებით არის შესაძლებელი.

ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრაქტიკა პოლიტიკური პარტიების შეზღუდვას განსაკუთრებით მკაცრ შეფასებას უქვემდებარებს. საქმეში „რეფაჰ პარტისი და სხვები თურქეთის წინააღმდეგ“ სასამართლომ ყურადღება გაამახვილა დემოკრატიისთვის საფრთხის საკმარის სიახლოვეზე, ლიდერთა და წევრთა ქმედებების მთლიანად პარტიისთვის მიკუთვნებადობასა და ამ ქმედებებით გამოხატული პოლიტიკური მოდელის დემოკრატიულ პრინციპებთან თავსებადობაზე.

ევროპული სტანდარტი ასევე იცავს პოლიტიკური ძალის უფლებას, მოითხოვოს სამართლებრივი ან კონსტიტუციური ცვლილებები, თუ გამოყენებული საშუალებები კანონიერი და დემოკრატიულია, ხოლო შეთავაზებული ცვლილებები ფუნდამენტურ დემოკრატიულ პრინციპებთან თავსებადია. აქედან გამომდინარე, ხელისუფლების მკაცრი კრიტიკისა და დემოკრატიული წესრიგისთვის საფრთხის ერთმანეთისგან გამიჯვნა საქმის შეფასების მნიშვნელოვანი ნაწილია.

გადაწყვეტილების ამოქმედების დროც დავის ნაწილია

ცალკე განხილვის საგანი გახდა შესაძლო აკრძალვის აღსრულების ვადა. ნიკა გვარამიამ მოითხოვა, სასამართლოს წინასწარ განესაზღვრა გადაწყვეტილების შედეგების გადავადების საკითხზე პოზიცია. მან განმარტა, რომ მოთხოვნა სარჩელის საფუძვლიანობის აღიარებას არ ნიშნავდა და სამართლებრივი დაცვისთვის დროის უზრუნველყოფას ემსახურებოდა. სასამართლომ ეს შუამდგომლობა არ დააკმაყოფილა.

ეს დავა აჩვენებს, რომ საქმის შედეგის შეფასებისას მნიშვნელოვანია როგორც აკრძალვის დასაბუთება, ისე მისი პრაქტიკული მოქმედება. პოლიტიკური ორგანიზაციის საქმიანობის შეწყვეტის შემთხვევაში სამართლებრივი დაცვის ეფექტიანობა დამოკიდებული იქნება იმაზეც, რამდენად შეძლებს მხარე მისთვის ხელმისაწვდომი მექანიზმების დროულ გამოყენებას.

საბოლოოდ, ამ პროცესში სასამართლოს წინაშე სამი ძირითადი ამოცანა დგას: დაადგინოს კონკრეტული ქმედებების შინაარსი, დაასაბუთოს მათი კავშირი თითოეულ მოპასუხე პარტიასთან და განმარტოს, რატომ ამართლებს ან ვერ ამართლებს ეს გარემოებები აკრძალვას. გადაწყვეტილების დამაჯერებლობა სწორედ ამ თანმიმდევრულ მსჯელობაზე იქნება დამოკიდებული. მისი პრეცედენტული მნიშვნელობა კი განსაზღვრავს, როგორი ზღვარი ჩამოყალიბდება საქართველოში პოლიტიკური თავისუფლების დაცვასა და კონსტიტუციური წესრიგის დასაცავად პარტიის აკრძალვას შორის.