აშშ-ის მიერ გაეროს საერთაშორისო სასამართლოს (ICJ) მოსამართლეების წინააღმდეგ სანქციების შესაძლო დაწესების შესახებ შეშფოთება იზრდება. საკითხი უკავშირდება მიანმარის წინააღმდეგ მიმდინარე საქმეს, რომელზეც სასამართლომ 19 ნოემბერს უნდა გამოაცხადოს გადაწყვეტილება და განსაზღვროს, ჩაიდინა თუ არა მიანმარის სახელმწიფომ გენოციდი როჰინჯების ეთნიკური უმცირესობის წინააღმდეგ.
ინფორმაციას ბრიტანული გამოცემა The Guardian ავრცელებს.
გამოცემის თანახმად, შესაძლო სანქციები შესაძლოა შეეხოს სასამართლოს მოსამართლეებს, მათ შორის სამხრეთაფრიკელ იურისტ ნავი პილაის, რომელიც 2026 წლის ნობელის მშვიდობის პრემიის ლაურეატია.
შეშფოთების მთავარი მიზეზი გადაწყვეტილების შესაძლო სამართლებრივი შედეგებია. კერძოდ, მიანმარის საქმეზე სასამართლოს განმარტებებმა შესაძლოა გავლენა იქონიოს სხვა საერთაშორისო სამართლებრივ დავებზე, მათ შორის ღაზის სექტორში ისრაელის ქმედებებთან დაკავშირებულ საქმეზე.
რატომ არის მიანმარის საქმე მნიშვნელოვანი?
გაეროს საერთაშორისო სასამართლოს დღემდე არცერთი სახელმწიფო არ უცვნია გენოციდის ჩადენაზე პასუხისმგებლად.
გენოციდის სამართლებრივი განსაზღვრების ერთ-ერთი მთავარი კომპონენტია კონკრეტული განზრახვის არსებობა – ეროვნული, ეთნიკური, რასობრივი ან რელიგიური ჯგუფის მთლიანად ან ნაწილობრივ განადგურების მიზანი.
სწორედ ამ განზრახვის დამტკიცება წარმოადგენს საერთაშორისო სასამართლო პრაქტიკაში ერთ-ერთ ყველაზე რთულ საკითხს.
როჰინჯების წარმომადგენელი იურისტების განცხადებით, მიანმარის სამხედრო ძალების მოქმედებები 2016–2017 წლებში, მათ შორის გაქცეული მშვიდობიანი მოქალაქეების მკვლელობები, მიუთითებს ეთნიკური ჯგუფის განადგურების მიზანმიმართულ მცდელობაზე.
მიანმარის ხელისუფლება გენოციდის ბრალდებას უარყოფს და აცხადებს, რომ სამხედრო ოპერაციები შეიარაღებული ამბოხებულების წინააღმდეგ იყო მიმართული.
The Guardian-ის ინფორმაციით, მოსალოდნელმა გადაწყვეტილებამ შესაძლოა დააზუსტოს, რა გარემოებები და მტკიცებულებებია საკმარისი სახელმწიფოს მხრიდან გენოციდის განზრახვის დასადგენად.
რა კავშირი აქვს საქმეს ისრაელთან?
აშშ-სა და ისრაელში არსებობს შეშფოთება, რომ მიანმარის საქმეზე მიღებულმა გადაწყვეტილებამ შესაძლოა შექმნას სამართლებრივი პრეცედენტი, რომელიც მომავალში ღაზის სექტორში ისრაელის ქმედებების შეფასებისას იქნება გამოყენებული.
თუ სასამართლო გენოციდის განზრახვის დასადგენად მტკიცებულებების შეფასების უფრო ფართო მიდგომას ჩამოაყალიბებს, ეს შესაძლოა მნიშვნელოვანი აღმოჩნდეს სხვა საქმეებისთვისაც.
The Guardian-ის თანახმად, თეთრ სახლთან დაახლოებულმა ანალიტიკურმა ორგანიზაციამ Foundation for Defense of Democracies ივარაუდა, რომ მიანმარის წინააღმდეგ გენოციდის დადგენის შემთხვევაში ვაშინგტონმა შესაძლოა საერთაშორისო სასამართლოს სანქციები დაუწესოს.
ამასთან, მოსამართლეებმა უკვე მიიღეს კონსულტაციები იმასთან დაკავშირებით, როგორ დაიცვან საკუთარი ფინანსური აქტივები აშშ-ის შესაძლო შეზღუდვებისგან.
ვაშინგტონის გაფრთხილება საერთაშორისო სასამართლოს
გაეროში აშშ-ის ელჩმა მაიკ უოლცმა საერთაშორისო სასამართლოს მოსამართლეების მიმართ მკაცრი განცხადებები გააკეთა.
მისი თქმით, ვაშინგტონი არ დაუშვებს საერთაშორისო სამართლის გამოყენებას ამერიკელი სამხედროებისა და მოკავშირეების წინააღმდეგ.
უოლცმა განსაკუთრებული ყურადღება გაამახვილა ნავი პილაიზე, რომელიც მიანმარის საქმეში გამბიის მიერ დანიშნული სპეციალური მოსამართლეა.
გამბია ამ პროცესში მიანმარის წინააღმდეგ სარჩელის წარმდგენი სახელმწიფოა. საერთაშორისო სასამართლოს წესების თანახმად, მას ჰქონდა უფლება, საქმეში სპეციალური მოსამართლე დაენიშნა. ამასთან, პილაი ვალდებულია იმოქმედოს როგორც დამოუკიდებელმა მოსამართლემ და არა გამბიის ინტერესების დამცველმა.
უოლცმა პილაი დაადანაშაულა გენოციდის დასამტკიცებლად საჭირო სამართლებრივი სტანდარტის შეცვლის მცდელობაში. მისი მტკიცებით, ასეთი მიდგომა მომავალში შესაძლოა ამერიკელი და მოკავშირე სამხედროების წინააღმდეგ გამოიყენონ.
„ჩვენ ვხედავთ თქვენს დღის წესრიგს და ყურადღებით დავაკვირდებით, როგორ განიხილავს საერთაშორისო სასამართლო ამ საქმეს“, – განაცხადა აშშ-ის ელჩმა.
მარკო რუბიოს კრიტიკა საერთაშორისო მართლმსაჯულების მიმართ
საერთაშორისო სასამართლოების საქმიანობას გამოეხმაურა აშშ-ის სახელმწიფო მდივანი მარკო რუბიოც.
მისი განცხადებით, საერთაშორისო სამართალი გარკვეული გავლენიანი ჯგუფებისთვის საკუთარი ინტერესების განხორციელების ინსტრუმენტად იქცა, რომელიც უნივერსალური პრინციპების დაცვის სახელით გამოიყენება.
რუბიომ ასევე გააკრიტიკა სისხლის სამართლის საერთაშორისო სასამართლო (ICC), რომლის წინააღმდეგაც ვაშინგტონმა უკვე მიიღო სანქციური ზომები.
აშშ-მა მანამდე სანქციები დაუწესა ICC-ის მოსამართლეებს მას შემდეგ, რაც სასამართლომ ისრაელის პრემიერ-მინისტრ ბენიამინ ნეთანიაჰუს წინააღმდეგ დაკავების ორდერი გასცა.
ვაშინგტონმა სანქციები თავად სასამართლოს, როგორც ინსტიტუტის, წინააღმდეგაც გამოაცხადა.
აშშ-ის ხელისუფლება შეშფოთებულია იმ შესაძლებლობითაც, რომ სისხლის სამართლის საერთაშორისო სასამართლომ ამერიკელი სამხედროების ქმედებები გამოიძიოს.
რას ითხოვენ ევროპული სახელმწიფოები?
მიანმარის საქმეში გაერთიანებულმა სამეფომ და კიდევ ხუთმა, ძირითადად ევროპულმა სახელმწიფომ, საერთაშორისო სასამართლოს ერთობლივი, 24-გვერდიანი სამართლებრივი პოზიცია წარუდგინეს.
დოკუმენტის თანახმად, გენოციდის განზრახვის შეფასებისას სასამართლომ მტკიცებულებები და გარემოებები ერთობლივად, ყოვლისმომცველი მიდგომით უნდა განიხილოს.
სახელმწიფოები ხაზს უსვამენ, რომ გენოციდი მხოლოდ ადამიანების მკვლელობით არ განისაზღვრება.
მათი პოზიციით, შეფასებისას ასევე გასათვალისწინებელია ბავშვების მიმართ მოპყრობა, გენდერული ძალადობა, იძულებითი გადაადგილება და სხვა გარემოებები, რომლებიც შესაძლოა ჯგუფის განადგურების განზრახვაზე მიუთითებდეს.
რა განსხვავებაა ორ საერთაშორისო სასამართლოს შორის?
გაეროს საერთაშორისო სასამართლო (ICJ) და სისხლის სამართლის საერთაშორისო სასამართლო (ICC) განსხვავებული ინსტიტუტებია.
პირველი სახელმწიფოებს შორის სამართლებრივ დავებს განიხილავს და ადგენს სახელმწიფოების საერთაშორისო სამართლებრივ პასუხისმგებლობას.
მეორე კი ინდივიდების სისხლისსამართლებრივ პასუხისმგებლობაზე მუშაობს, მათ შორის ომის დანაშაულების, კაცობრიობის წინააღმდეგ ჩადენილი დანაშაულებისა და გენოციდის საქმეებზე.
გაეროს საერთაშორისო სასამართლოს 15 მოსამართლეს გაეროს გენერალური ასამბლეა და უშიშროების საბჭო ცხრა წლის ვადით ირჩევენ.
როგორ შეიძლება განვითარდეს ვითარება?
The Guardian-ის ინფორმაციით, აშშ-ის მოქმედი ადმინისტრაციის პოზიცია მიანმარის საქმეზე წინა ადმინისტრაციის მიდგომისგან განსხვავდება.
აშშ-ის ყოფილმა სახელმწიფო მდივანმა ენტონი ბლინკენმა მიანმარის სამხედროების ქმედებები როჰინჯების წინააღმდეგ გენოციდად შეაფასა.
ამჟამად კი ვაშინგტონის წარმომადგენლები განსაკუთრებულ ყურადღებას ამახვილებენ იმაზე, რომ საერთაშორისო სასამართლოს გადაწყვეტილებებმა მომავალში ამერიკელი სამხედროებისა და მოკავშირეების წინააღმდეგ სამართლებრივი საფუძველი არ შექმნას.
პარალელურად, სისხლის სამართლის საერთაშორისო სასამართლომ მიიღო გადაწყვეტილება, აღარ გააგრძელოს ავღანეთში ამერიკელი სამხედროებისა და სადაზვერვო სამსახურების თანამშრომლების შესაძლო დანაშაულებთან დაკავშირებული გამოძიების მიმართულება.
გადაწყვეტილების ერთ-ერთ მიზეზად მტკიცებულებების მოპოვებასთან დაკავშირებული სირთულეები დასახელდა.
გამოცემის შეფასებით, ამ ნაბიჯმა შესაძლოა გავლენა იქონიოს ვაშინგტონის დამოკიდებულებაზე სისხლის სამართლის საერთაშორისო სასამართლოს მიმართ, თუმცა გაეროს საერთაშორისო სასამართლოს მოსამართლეების წინააღმდეგ შესაძლო სანქციების საკითხი კვლავ ღიად რჩება.