რუსეთის მიერ ქართული ალკოჰოლური სასმელების ნაწილზე დაწესებული შეზღუდვების ფონზე, რუსულმა მხარემ ორ ქართულ საწარმოს რძის პროდუქტების ბაზარზე შეტანის ნებართვა მისცა. ამასთან, რუსეთი მზადყოფნას გამოთქვამს, შეამოწმოს ექვსი ქართული მწარმოებელი, რომლებსაც თევზისა და ზღვის პროდუქტების ექსპორტი სურთ.
რამდენად სარისკოა საქართველოსთვის რუსულ ბაზარზე დამოკიდებულება, რატომ ვერ იქცა წარსულში დაწესებული ემბარგო გრძელვადიანი ეკონომიკური პოლიტიკის საფუძვლად და რამდენად მზად არის ქვეყანა რუსეთიდან ექსპორტის სრულად შეწყვეტისთვის? ამ საკითხებზე „რადიო მაესტროს“ ეთერში ფინანსისტმა და ეკონომიკის მინისტრის ყოფილმა მოადგილემ, ნიკა ალავიძემ ისაუბრა. ინტერვიუზე იმუშავა ჟურნალისტმა ლევან ჭითანავამ.
– რუსეთმა ქართული ღვინისა და სასმელების ნაწილზე შეზღუდვები დააწესა, პარალელურად კი ორ ქართულ საწარმოს რძის პროდუქტების ექსპორტზე თანხმობა მისცა. როგორ აფასებთ ამ გადაწყვეტილებებს ეკონომიკური თვალსაზრისით?
ნიკა ალავიძე: ამ გადაწყვეტილებების ეკონომიკური თვალსაზრისით დადებითად შეფასება შეუძლებელია. რუსეთი ეკონომიკურ ბერკეტებს არა მხოლოდ საქართველოს, არამედ სხვა ქვეყნების წინააღმდეგაც იყენებს პოლიტიკური გავლენის მოსაპოვებლად. ეს ახალი მოვლენა არ არის – ისტორიულად არაერთხელ გვინახავს, როგორ მთავრდებოდა რუსეთთან ეკონომიკური შეთანხმებები უარყოფითი შედეგებით.
როდესაც ქვეყანა ეკონომიკურად დამოკიდებული ხდება რუსეთზე, ის საკუთარ თავს დამატებითი რისკების წინაშე აყენებს. სამწუხაროდ, დღესაც ვხედავთ ნაბიჯებს, რომლებიც ამ დამოკიდებულებას ზრდის. შედეგად, საფრთხე ექმნება არა მხოლოდ ღვინის სექტორს, არამედ მთლიანად ეკონომიკას.
– რატომ ვერ იქცა წარსულში რუსეთის მიერ დაწესებული ემბარგო სათანადო გაკვეთილად ხელისუფლებისა და ბიზნესისთვის?
ნიკა ალავიძე: არ ვიტყოდი, რომ ეს გამოცდილება გაკვეთილად ვერ იქცა. პირიქით, მაშინდელმა შეზღუდვებმა ქართულ მეღვინეობას მნიშვნელოვანი ცვლილებებისკენ უბიძგა. რუსული ბაზრის დაკარგვამ მოკლევადიან პერიოდში მძიმე დარტყმა მიაყენა დარგს, თუმცა საშუალო და გრძელვადიან პერსპექტივაში ქართველ მწარმოებლებს ახალი ბაზრების ძიებისა და პროდუქციის ხარისხის გაუმჯობესების აუცილებლობა დაანახა.
დაიწყო ქართული ღვინის ისტორიისა და კულტურის უფრო აქტიური წარმოჩენა, გაძლიერდა ბრენდის პოპულარიზაცია და გაიზარდა ინტერესი სხვა ბაზრების მიმართ. ქართულმა ღვინომ შეძლო ისეთ ბაზრებზე დამკვიდრება, სადაც კონკურენცია მაღალია და ხარისხს განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება.
თუმცა ბოლო წლებში კვლავ ვხედავთ რუსულ ბაზარზე დამოკიდებულების ზრდას. ჩემი შეფასებით, სახელმწიფომ სათანადოდ ვერ გააგრძელა იმ მიმართულებების მხარდაჭერა, რომლებიც ქართული ღვინის საერთაშორისო კონკურენტუნარიანობას გააძლიერებდა. საუბარია ხარისხის გაუმჯობესებაზე, ლაბორატორიულ შესაძლებლობებზე, თანამედროვე ტექნოლოგიებზე, ინოვაციებზე და ერთიან მარკეტინგულ სტრატეგიაზე.
ამავე დროს, გლობალურად ღვინის მოხმარება მცირდება და საერთაშორისო ბაზრებზე კონკურენცია კიდევ უფრო რთულდება. ასეთ ვითარებაში სახელმწიფოს მხრიდან მეტი მიზანმიმართული მუშაობაა საჭირო, რათა ქართული ღვინო მაღალ კონკურენტულ ბაზრებზე წარმოდგენილი დარჩეს.
– ხელისუფლების წარმომადგენლები აცხადებენ, რომ ღვინის ეროვნული სააგენტო საექსპორტო ბაზრების დივერსიფიკაციაზე მუშაობს, ატარებს მარკეტინგულ ღონისძიებებს და ჩინეთთან თავისუფალი ვაჭრობის შეთანხმებაც მოქმედებს. ამ პროცესში ბიზნესის პასუხისმგებლობას როგორ აფასებთ?
ნიკა ალავიძე: ბიზნესმაც უნდა იმუშაოს ახალი ბაზრების მოსაძიებლად, თუმცა სახელმწიფოს საქმიანობა მხოლოდ განცხადებებითა და დაპირებებით არ უნდა შემოიფარგლებოდეს. აუცილებელია კონკრეტული შედეგების გაზომვა და საზოგადოებისთვის ანგარიშის წარდგენა.
ღვინის ეროვნულმა სააგენტომ და სოფლის მეურნეობის სამინისტრომ უნდა წარმოადგინონ, რა ნაბიჯები გადაიდგა წლების განმავლობაში ქართული ღვინის ახალ ბაზრებზე დასამკვიდრებლად, რამდენი თანხა დაიხარჯა და რა შედეგი მივიღეთ. ამის შემდეგ შესაძლებელი იქნება იმის შეფასება, რა გაკეთდა წარმატებით და რა საჭიროებს შეცვლას.
რაც შეეხება ჩინეთთან თავისუფალი ვაჭრობის შეთანხმებას, უნდა გვახსოვდეს, რომ საქართველოს ევროკავშირთანაც აქვს ღრმა და ყოვლისმომცველი თავისუფალი სავაჭრო სივრცის შეთანხმება. ევროკავშირი ქართული ღვინისთვის მნიშვნელოვანი ბაზარია, სადაც ხარისხისა და კონკურენციის მოთხოვნები მაღალია.
აზია მხოლოდ ჩინეთს არ მოიცავს. მაგალითად, იაპონიაც საინტერესო მიმართულებაა, სადაც მომხმარებლები პროდუქციის ხარისხს დიდ ყურადღებას აქცევენ. ამიტომ საჭიროა ბაზრების მრავალფეროვნებაზე მუშაობა და არა მხოლოდ ერთი მიმართულების იმედად ყოფნა.
მაღალხარისხიანი ქართული ღვინის ცნობადობას ხშირად მცირე და საშუალო მწარმოებლები ქმნიან. ისინი საკუთარი რესურსებით ცდილობენ ევროპულ, ამერიკულ და აზიურ ბაზრებზე დამკვიდრებას. სახელმწიფოს მხარდაჭერა კი უფრო ეფექტიანი და შედეგებზე ორიენტირებული უნდა იყოს.
– თქვენ ეკონომიკის სამინისტროში მუშაობის გამოცდილებაც გაქვთ. სახელმწიფოს რა როლი უნდა ჰქონდეს ამ პროცესში? ხომ არ ნიშნავს ეს ბიზნესის საქმიანობაში ჩარევას?
ნიკა ალავიძე: ბიზნესის თავისუფლებაში ჩარევას არ ვგულისხმობ. სახელმწიფომ უნდა შექმნას ისეთი პირობები, რომლებიც კომპანიებს კონკურენტულ ბაზრებზე გასვლას გაუადვილებს.
ეს გულისხმობს ლაბორატორიული და ტექნოლოგიური შესაძლებლობების გაუმჯობესებას, ფერმერული და კოოპერაციული მეურნეობების განვითარებას, ადგილობრივი ჯიშებისა და წარმოშობის ზონების დაცვას, ასევე საერთაშორისო მარკეტინგულ კამპანიებს.
მნიშვნელოვანია, რომ სუბსიდირების პროგრამები დარგის გრძელვადიან განვითარებას ემსახურებოდეს და არა ისეთი წარმოების შენარჩუნებას, რომელიც დაბალი ხარისხის მასობრივ პროდუქციაზეა ორიენტირებული და ძირითადად რუსულ ბაზარზე იყიდება.
თუ სახელმწიფო გადასახადის გადამხდელთა ფულს ხარჯავს, ამ ხარჯვას გაზომვადი შედეგი უნდა ჰქონდეს. წინააღმდეგ შემთხვევაში, შესაძლოა, რესურსები არაეფექტიანად დაიხარჯოს, ხოლო დარგი კვლავ იმავე რისკების წინაშე აღმოჩნდეს.
– ხელისუფლება ამბობს, რომ რუსული ბაზრის გარდა სხვა მიმართულებებზეც მუშაობს. თუმცა სტატისტიკაში რუსეთის წილი ქართული ღვინის ექსპორტში კვლავ მაღალია. რას აჩვენებს ეს დინამიკა?
ნიკა ალავიძე: ჩემი შეფასებით, რუსულ ბაზარზე დამოკიდებულების ზრდა ერთჯერადი მოვლენა არ არის. ეს წლების განმავლობაში მიღებული გადაწყვეტილებების შედეგია. როდესაც პროდუქციის მნიშვნელოვანი ნაწილი ერთ ბაზარზე იყრის თავს, ქვეყანა ამ ბაზრის პოლიტიკურ გადაწყვეტილებებზე უფრო მეტად ხდება დამოკიდებული.
ამასთან, რუსული ბაზარი ხარისხიანი ქართული ღვინის ერთადერთი ალტერნატივა არ უნდა იყოს. საჭიროა ისეთი სტრატეგია, რომელიც მწარმოებლებს საშუალებას მისცემს, კონკურენტულ ბაზრებზე გრძელვადიანად დამკვიდრდნენ.
განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რომ სახელმწიფოს მიერ დახარჯული თანხები რეალურ შედეგებთან იყოს დაკავშირებული. უნდა შეფასდეს, რამდენად გაზარდა ამა თუ იმ პროგრამამ ექსპორტი, გააუმჯობესა პროდუქციის ხარისხი ან ხელი შეუწყო ახალი ბაზრების ათვისებას.
– დავუშვათ, რუსეთმა ქართული ღვინისა და სხვა აგროპროდუქციის იმპორტი სრულად აკრძალა. რამდენად მზად არის საქართველოს ეკონომიკა ასეთი დარტყმისთვის? არსებობს რეალური ალტერნატივა თუ კრიზისის შემდეგ მოგვიწევს გამოსავლის ძიება?
ნიკა ალავიძე: როდესაც ეკონომიკის სამინისტროში ვმუშაობდი, რუსეთის ბაზარზე დამოკიდებულება დღევანდელზე დაბალი იყო. იმ პერიოდში აქტიურად მიმდინარეობდა მუშაობა ევროკავშირის ბაზრებზე ექსპორტის შესაძლებლობების გასაფართოებლად, ასევე საერთაშორისო პარტნიორებთან თანამშრომლობით ლაბორატორიული შესაძლებლობების გასაუმჯობესებლად.
კონკურენტულ ბაზრებზე წვდომისას მთავარი უპირატესობა ის არის, რომ პროდუქტის მიღება წინასწარ განსაზღვრულ მოთხოვნებსა და სტანდარტებზეა დამოკიდებული. თუ მწარმოებელი ამ მოთხოვნებს აკმაყოფილებს, მას ბაზარზე შესვლის შესაძლებლობა აქვს. ეს განსხვავდება ისეთი ვითარებისგან, როდესაც ექსპორტზე წვდომა პოლიტიკური გადაწყვეტილებით შეიძლება შეიზღუდოს.
რუსეთის მიერ ქართული პროდუქციის იმპორტის სრულად აკრძალვა გამორიცხული არ არის. ასეთი გადაწყვეტილება საქართველოს ეკონომიკისთვის მნიშვნელოვანი დარტყმა იქნება. განსაკუთრებით მძიმე შედეგები შეიძლება ჰქონდეს ღვინის სექტორისთვის, ფერმერებისა და იმ მწარმოებლებისთვის, რომლებიც რუსულ ბაზარზე არიან დამოკიდებული.
შესაძლოა, დარგს კვლავ დასჭირდეს ბაზრების თავიდან მოძიება და იმ გზის გავლა, რომელიც წარსულში უკვე გაიარა. ეს არ ნიშნავს, რომ ქართული ეკონომიკა ასეთ დარტყმას ვერ გაუძლებს, თუმცა დანაკარგი მნიშვნელოვანი იქნება და შესაძლებლობების აღდგენას დრო დასჭირდება.
ამიტომ აუცილებელია, ქვეყანა წინასწარ ემზადებოდეს მსგავსი რისკებისთვის და ეკონომიკურ პოლიტიკას ისე გეგმავდეს, რომ ერთი ბაზრის დაკარგვამ მთელი სექტორი მძიმე მდგომარეობაში არ ჩააყენოს.