ისტორიაში ერთ-ერთი ყველაზე მასშტაბური გლობალური ენერგეტიკული კრიზისი, შესაძლოა, სწორედ ახლა იწყებოდეს. არც დროებითი ზავი და არც აშშ-ისა და ისრაელის ირანთან სამხედრო კონფლიქტის საბოლოო დასრულება არ იძლევა იმის საფუძველს, ვივარაუდოთ, რომ მსოფლიო შეძლებს სწრაფად დაუბრუნდეს ომამდელ რეალობას — პერიოდს, როდესაც ნავთობი და ბუნებრივი აირი შედარებით იაფი და ხელმისაწვდომი იყო, ეკონომიკური აქტივობა სტაბილურად ვითარდებოდა, ხოლო მოსახლეობის შემოსავლები მეტ-ნაკლებად პროგნოზირებადი ტემპით იზრდებოდა.
აღდგენის პროცესი, სავარაუდოდ, იქნება ხანგრძლივი, კომპლექსური და ფინანსურად მძიმე. აღნიშნულის საფუძველს ქმნის არაერთი ფაქტორი, რომელთაგან ექვსი უმთავრესი ქვემოთ არის განხილული:
1. ნავთობის დეფიციტი მხოლოდ ახლა იწყება
სპარსეთის ყურიდან ნავთობით დატვირთულ ტანკერს საბოლოო მომხმარებლამდე მისასვლელად, საშუალოდ, თვენახევრიდან ორ თვემდე სჭირდება. შესაბამისად, იმის გათვალისწინებით, რომ სამხედრო კონფლიქტი დაახლოებით თვენახევრის წინ დაიწყო, მსოფლიო ბაზარი ნავთობის მიწოდების რეალურ დეფიციტს სწორედ ახლა განიცდის. ამის მთავარი მიზეზია ის, რომ აღნიშნული პერიოდის განმავლობაში ჰორმუზის სრუტე პრაქტიკულად პარალიზებული იყო.
საერთაშორისო ენერგეტიკული სააგენტოს (IEA) ხელმძღვანელის, ფათიჰ ბიროლის განცხადებით, აპრილი ბევრად უფრო მძიმე თვე იქნება, ვიდრე მარტი, ხოლო ნავთობის დეფიციტი, მისი შეფასებით, მინიმუმ გაორმაგდება. აღნიშნული ვითარება, სავარაუდოდ, გამოიწვევს ინფლაციური პროცესების გაძლიერებას, ეკონომიკური ზრდის ტემპის შენელებას და შესაძლოა, რიგ ქვეყნებში ენერგორესურსების მოხმარების ნორმირების აუცილებლობაც კი წარმოშვას.
აღსანიშნავია, რომ ნავთობის ფასები ომამდელ ნიშნულს არ დაუბრუნდება იმ შემთხვევაშიც კი, თუ ირანი დაუყოვნებლივ გახსნის ჰორმუზის სრუტეს. აშშ-ის ენერგეტიკის საინფორმაციო ადმინისტრაციის (EIA) პროგნოზით, დეფიციტური მდგომარეობა, სულ მცირე, 2026 წლის ბოლომდე შენარჩუნდება.
2. გაზის კრიზისი შესაძლოა ნავთობის კრიზისზე უფრო მძიმე აღმოჩნდეს
2022 წელს რუსეთის მიერ ენერგორესურსების გეოპოლიტიკურ ბერკეტად გამოყენების შემდეგ, მსოფლიო ენერგეტიკული ბაზარი აქტიურად გადაერთო თხევადი ბუნებრივი აირის (LNG) გამოყენებაზე. თუმცა ირანის ომმა მკაფიოდ აჩვენა, რამდენად მოწყვლადი და სარისკო აღმოჩნდა ეს სტრატეგია.
ომამდე კატარი, რომელიც სპარსეთის ყურეში მდებარეობს და ფაქტობრივად „ჩაკეტილ“ გეოგრაფიულ არეალში ფუნქციონირებს, უზრუნველყოფდა მსოფლიო თხევადი გაზის მიწოდების დაახლოებით 21%-ს, რაც ბუნებრივი აირის გლობალური ბაზრის დაახლოებით 17%-ს შეადგენდა. აღნიშნული მოცულობის ჩანაცვლება პრაქტიკულად შეუძლებელია, თუნდაც მოკლევადიან პერსპექტივაში.
ამ მოვლენებმა სერიოზული დარტყმა მიაყენა გაზის ინდუსტრიის საერთაშორისო რეპუტაციას, რომელიც მანამდე განიხილებოდა, როგორც შედარებით საიმედო, მოქნილი და ხელმისაწვდომი ენერგეტიკული ალტერნატივა.
3. პრობლემა მხოლოდ მიწოდების შეფერხება არ არის — დაზიანებულია ინფრასტრუქტურაც
ჰორმუზის სრუტის გახსნა მხოლოდ საზღვაო ტრანსპორტირების აღდგენას ნიშნავს, თუმცა ენერგეტიკული ინფრასტრუქტურის აღდგენა გაცილებით რთულ და ხანგრძლივ პროცესს მოითხოვს.
საერთაშორისო ენერგეტიკული სააგენტოს მონაცემებით, რეგიონში დაზიანებულია 40-ზე მეტი ნავთობისა და გაზის ინფრასტრუქტურული ობიექტი. განსაკუთრებულად მძიმე დარტყმა მიიღო კატარის უმსხვილესმა თხევადი გაზის კომპლექსმა — რას-ლაფანმა, სადაც ირანული სარაკეტო იერიშების შედეგად საწარმოო სიმძლავრეების დაახლოებით 17% მწყობრიდან გამოვიდა.
ამ ტიპის ინდუსტრიული აღჭურვილობის აღდგენა განსაკუთრებით რთულია, ვინაიდან მათი დიდი ნაწილი ინდივიდუალური შეკვეთით იწარმოება და შეკეთებას, სავარაუდოდ, 3-დან 5 წლამდე დასჭირდება.
ზარალი დაფიქსირდა ასევე არაბთა გაერთიანებულ საამიროებში, ქუვეითსა და ერაყშიც, რაც მილიარდობით დოლარის ინვესტიციას და თვეობით, თუ არა წლობით, სარემონტო სამუშაოებს მოითხოვს.
4. ფინანსური რესურსების დეფიციტი აღდგენას კიდევ უფრო გაართულებს
ომამდე ახლო აღმოსავლეთის ენერგომწარმოებელი ქვეყნები გეგმავდნენ საწარმოო შესაძლებლობების გაფართოებას მზარდი გლობალური მოთხოვნის საპასუხოდ. თუმცა არსებული ვითარების პირობებში მათ ფინანსური და ტექნიკური რესურსების მიმართვა მოუწევთ არა გაფართოებისკენ, არამედ არსებული ინფრასტრუქტურის აღდგენისა და მომავალი სამხედრო საფრთხეებისგან დაცვისკენ.
ამავდროულად, მომხმარებელ ქვეყნებსაც მოუწევთ ხარჯების ზრდა როგორც ენერგომატარებლების გაძვირების კომპენსაციისთვის, ისე ალტერნატიულ ენერგეტიკულ წყაროებში ინვესტიციების გასაზრდელად.
განსაკუთრებით საყურადღებოა ის ფაქტი, რომ წინა გლობალური კრიზისებისგან — როგორიც იყო COVID-19-ის პანდემია და უკრაინის ომი — განსხვავებით, სახელმწიფოების უმრავლესობა დღეს მაღალი ვალისა და ინფლაციის პირობებში მოქმედებს, რაც მნიშვნელოვნად ზღუდავს მათ შესაძლებლობას, სუბსიდირებით მხარი დაუჭირონ ბიზნესსა და მოსახლეობას.
5. სტრატეგიული რეზერვები ამოუწურავი არ არის
ენერგოდეფიციტის შესარბილებლად დასავლურმა სახელმწიფოებმა სტრატეგიული მარაგებიდან ბაზარზე უკვე გამოუშვეს დაახლოებით 400 მილიონი ბარელი ნავთობი, რამაც შეაჩერა ფასების კიდევ უფრო მკვეთრი ზრდა.
თუმცა აღნიშნული ინტერვენციები მხოლოდ დროებითი გამოსავალია და არსებული გათვლებით, მაქსიმუმ 4-5 თვის ვადაზეა გათვლილი. ამის შემდეგ დაიწყება სტრატეგიული მარაგების შევსების აუცილებლობა.
აშშ-სა და სხვა სახელმწიფოებს მოუწევთ რეზერვების აღდგენა ეროვნული უსაფრთხოების უზრუნველყოფის მიზნით, რაც თავის მხრივ ბაზარზე დამატებით მოთხოვნას შექმნის და ნავთობის ფასების მაღალ დონეზე შენარჩუნებას ხანგრძლივი პერიოდის განმავლობაში შეუწყობს ხელს.
6. ომის განახლების საფრთხე კვლავ მაღალია
ახლო აღმოსავლეთის, როგორც სტაბილური და სანდო ენერგომომწოდებლის, საერთაშორისო იმიჯი მნიშვნელოვნად დაზიანდა და მისი აღდგენა წლების განმავლობაში გაგრძელდება.
ამასთან, კონფლიქტი სრულად დასრულებულად ვერ ჩაითვლება. აშშ-ისა და ირანის ამჟამინდელი ულტიმატუმური და დაძაბული პოზიციების გათვალისწინებით, სამხედრო ესკალაცია ნებისმიერ მომენტში შეიძლება განახლდეს.
აშშ-ის ენერგეტიკის სამინისტროს პროგნოზით, ნავთობის ფასში ე.წ. „
ისტორიაში ერთ-ერთი ყველაზე მასშტაბური გლობალური ენერგეტიკული კრიზისი, შესაძლოა, სწორედ ახლა იწყებოდეს. არც დროებითი ზავი და არც აშშ-ისა და ისრაელის ირანთან სამხედრო კონფლიქტის საბოლოო დასრულება არ იძლევა იმის საფუძველს, ვივარაუდოთ, რომ მსოფლიო შეძლებს სწრაფად დაუბრუნდეს ომამდელ რეალობას — პერიოდს, როდესაც ნავთობი და ბუნებრივი აირი შედარებით იაფი და ხელმისაწვდომი იყო, ეკონომიკური აქტივობა სტაბილურად ვითარდებოდა, ხოლო მოსახლეობის შემოსავლები მეტ-ნაკლებად პროგნოზირებადი ტემპით იზრდებოდა.
აღდგენის პროცესი, სავარაუდოდ, იქნება ხანგრძლივი, კომპლექსური და ფინანსურად მძიმე. აღნიშნულის საფუძველს ქმნის არაერთი ფაქტორი, რომელთაგან ექვსი უმთავრესი ქვემოთ არის განხილული:
1. ნავთობის დეფიციტი მხოლოდ ახლა იწყებს გამოვლენას
სპარსეთის ყურიდან ნავთობით დატვირთულ ტანკერს საბოლოო მომხმარებლამდე მისასვლელად, საშუალოდ, თვენახევრიდან ორ თვემდე სჭირდება. შესაბამისად, იმის გათვალისწინებით, რომ სამხედრო კონფლიქტი დაახლოებით თვენახევრის წინ დაიწყო, მსოფლიო ბაზარი ნავთობის მიწოდების რეალურ დეფიციტს სწორედ ახლა იწყებს სრულად შეგრძნებას. ამის მთავარი მიზეზია ის, რომ აღნიშნული პერიოდის განმავლობაში ჰორმუზის სრუტე პრაქტიკულად პარალიზებული იყო.
საერთაშორისო ენერგეტიკული სააგენტოს (IEA) ხელმძღვანელის, ფათიჰ ბიროლის განცხადებით, აპრილი ბევრად უფრო მძიმე თვე იქნება, ვიდრე მარტი, ხოლო ნავთობის დეფიციტი, მისი შეფასებით, მინიმუმ გაორმაგდება. აღნიშნული ვითარება, სავარაუდოდ, გამოიწვევს ინფლაციური პროცესების გაძლიერებას, ეკონომიკური ზრდის ტემპის შენელებას და შესაძლოა, რიგ ქვეყნებში ენერგორესურსების მოხმარების ნორმირების აუცილებლობაც კი წარმოშვას.
აღსანიშნავია, რომ ნავთობის ფასები ომამდელ ნიშნულს არ დაუბრუნდება იმ შემთხვევაშიც კი, თუ ირანი დაუყოვნებლივ გახსნის ჰორმუზის სრუტეს. აშშ-ის ენერგეტიკის საინფორმაციო ადმინისტრაციის (EIA) პროგნოზით, დეფიციტური მდგომარეობა, სულ მცირე, 2026 წლის ბოლომდე შენარჩუნდება.
2. გაზის კრიზისი შესაძლოა ნავთობისაზე უფრო მძიმე აღმოჩნდეს
2022 წელს რუსეთის მიერ ენერგორესურსების გეოპოლიტიკურ ბერკეტად გამოყენების შემდეგ, მსოფლიო ენერგეტიკული ბაზარი აქტიურად გადაერთო თხევადი ბუნებრივი აირის (LNG) გამოყენებაზე. თუმცა ირანის ომმა მკაფიოდ აჩვენა, რამდენად მოწყვლადი და სარისკო აღმოჩნდა ეს სტრატეგია.
ომამდე კატარი, რომელიც სპარსეთის ყურეში მდებარეობს და ფაქტობრივად „ჩაკეტილ“ გეოგრაფიულ არეალში ფუნქციონირებს, უზრუნველყოფდა მსოფლიო თხევადი გაზის მიწოდების დაახლოებით 21%-ს, რაც ბუნებრივი აირის გლობალური ბაზრის დაახლოებით 17%-ს შეადგენდა. აღნიშნული მოცულობის ჩანაცვლება პრაქტიკულად შეუძლებელია, თუნდაც მოკლევადიან პერსპექტივაში.
ამ მოვლენებმა სერიოზული დარტყმა მიაყენა გაზის ინდუსტრიის საერთაშორისო რეპუტაციას, რომელიც მანამდე განიხილებოდა, როგორც შედარებით საიმედო, მოქნილი და ხელმისაწვდომი ენერგეტიკული ალტერნატივა.
3. პრობლემა მხოლოდ მიწოდების შეფერხება არ არის — დაზიანებულია ინფრასტრუქტურაც
ჰორმუზის სრუტის გახსნა მხოლოდ საზღვაო ტრანსპორტირების აღდგენას ნიშნავს, თუმცა ენერგეტიკული ინფრასტრუქტურის აღდგენა გაცილებით რთულ და ხანგრძლივ პროცესს მოითხოვს.
საერთაშორისო ენერგეტიკული სააგენტოს მონაცემებით, რეგიონში დაზიანებულია 40-ზე მეტი ნავთობისა და გაზის ინფრასტრუქტურული ობიექტი. განსაკუთრებულად მძიმე დარტყმა მიიღო კატარის უმსხვილესმა თხევადი გაზის კომპლექსმა — რას-ლაფანმა, სადაც ირანული სარაკეტო იერიშების შედეგად საწარმოო სიმძლავრეების დაახლოებით 17% მწყობრიდან გამოვიდა.
ამ ტიპის ინდუსტრიული აღჭურვილობის აღდგენა განსაკუთრებით რთულია, ვინაიდან მათი დიდი ნაწილი ინდივიდუალური შეკვეთით იწარმოება და შეკეთებას, სავარაუდოდ, 3-დან 5 წლამდე დასჭირდება.
ზარალი დაფიქსირდა ასევე არაბთა გაერთიანებულ საამიროებში, ქუვეითსა და ერაყშიც, რაც მილიარდობით დოლარის ინვესტიციას და თვეობით, თუ არა წლობით, სარემონტო სამუშაოებს მოითხოვს.
4. ფინანსური რესურსების დეფიციტი აღდგენას კიდევ უფრო გაართულებს
ომამდე ახლო აღმოსავლეთის ენერგომწარმოებელი ქვეყნები გეგმავდნენ საწარმოო შესაძლებლობების გაფართოებას მზარდი გლობალური მოთხოვნის საპასუხოდ. თუმცა არსებული ვითარების პირობებში მათ ფინანსური და ტექნიკური რესურსების მიმართვა მოუწევთ არა გაფართოებისკენ, არამედ არსებული ინფრასტრუქტურის აღდგენისა და მომავალი სამხედრო საფრთხეებისგან დაცვისკენ.
ამავდროულად, მომხმარებელ ქვეყნებსაც მოუწევთ ხარჯების ზრდა როგორც ენერგომატარებლების გაძვირების კომპენსაციისთვის, ისე ალტერნატიულ ენერგეტიკულ წყაროებში ინვესტიციების გასაზრდელად.
განსაკუთრებით საყურადღებოა ის ფაქტი, რომ წინა გლობალური კრიზისებისგან — როგორიც იყო COVID-19-ის პანდემია და უკრაინის ომი — განსხვავებით, სახელმწიფოების უმრავლესობა დღეს მაღალი ვალისა და ინფლაციის პირობებში მოქმედებს, რაც მნიშვნელოვნად ზღუდავს მათ შესაძლებლობას, სუბსიდირებით მხარი დაუჭირონ ბიზნესსა და მოსახლეობას.
5. სტრატეგიული რეზერვები ამოუწურავი არ არის
ენერგოდეფიციტის შესარბილებლად დასავლურმა სახელმწიფოებმა სტრატეგიული მარაგებიდან ბაზარზე უკვე გამოუშვეს დაახლოებით 400 მილიონი ბარელი ნავთობი, რამაც შეაჩერა ფასების კიდევ უფრო მკვეთრი ზრდა.
თუმცა აღნიშნული ინტერვენციები მხოლოდ დროებითი გამოსავალია და არსებული გათვლებით, მაქსიმუმ 4-5 თვის ვადაზეა გათვლილი. ამის შემდეგ დაიწყება სტრატეგიული მარაგების შევსების აუცილებლობა.
აშშ-სა და სხვა სახელმწიფოებს მოუწევთ რეზერვების აღდგენა ეროვნული უსაფრთხოების უზრუნველყოფის მიზნით, რაც თავის მხრივ ბაზარზე დამატებით მოთხოვნას შექმნის და ნავთობის ფასების მაღალ დონეზე შენარჩუნებას ხანგრძლივი პერიოდის განმავლობაში შეუწყობს ხელს.
6. ომის განახლების საფრთხე კვლავ მაღალია
ახლო აღმოსავლეთის, როგორც სტაბილური და სანდო ენერგომომწოდებლის, საერთაშორისო იმიჯი მნიშვნელოვნად დაზიანდა და მისი აღდგენა წლების განმავლობაში გაგრძელდება.
ამასთან, კონფლიქტი სრულად დასრულებულად ვერ ჩაითვლება. აშშ-ისა და ირანის ამჟამინდელი ულტიმატუმური და დაძაბული პოზიციების გათვალისწინებით, სამხედრო ესკალაცია ნებისმიერ მომენტში შეიძლება განახლდეს.
აშშ-ის ენერგეტიკის სამინისტროს პროგნოზით, ნავთობის ფასში ე.წ. „რისკის დაზღვევა“ მინიმუმ 2027 წლის ბოლომდე იქნება ასახული.
გარდა ამისა, საფრთხე მხოლოდ ჰორმუზის სრუტით არ შემოიფარგლება — ჰუსიტური დაჯგუფებები კვლავ ქმნიან საფრთხეს წითელ ზღვაში, ხოლო მსოფლიოს სხვადასხვა რეგიონში არსებობს სხვა სტრატეგიული ენერგეტიკული მარშრუტებიც, რომლებიც შესაძლოა სამომავლოდ სამხედრო თუ ტერორისტული ქმედებების სამიზნედ იქცეს.
ამისა, საფრთხე მხოლოდ ჰორმუზის სრუტით არ შემოიფარგლება — ჰუსიტური დაჯგუფებები კვლავ ქმნიან საფრთხეს წითელ ზღვაში, ხოლო მსოფლიოს სხვადასხვა რეგიონში არსებობს სხვა სტრატეგიული ენერგეტიკული მარშრუტებიც, რომლებიც შესაძლოა სამომავლოდ სამხედრო თუ ტერორისტული ქმედებების სამიზნედ იქცეს.
ტექსტი ნათარგმნია. ორიგინალი ხელმისაწვდომია [ბმულზე].